Бүүдийсэн баргар өдөр. Сэмжин үүл, сахилгагүй нэгний тавьсан түймрийн утаа хоёрын аль нь мэдэгдэхгүй нэг тийм саарал тэнгэр. Саяхан даа, уржигдархан амралтын өдөр манай зуслангийн байрны дэргэдэх хашааны, урьдын цэнхэр өнгөө нар салхинд гээсэн, нимгэн банзан “амбааранд” нэг хуучин “цагаан пүрштэй” ор, жижиг зурагт, тогоо шанага гэх мэтхэнтэй ирж төвхнөсөн, яг л энэ бүүдгэр тэнгэр шиг був буурал үстэй, залуудаа нуруулаг байсан нь илт ч, нас тавилан хоёрт уу, эс бөгөөс нэг л өдөр ирсэн гай зовлонгоос уу, бүү мэд, нуруу нь нэг тийм хачин бөгтгөр туранхай эмгэн, гав ганцаар довжоон дээрээ өдрийн турш тамхи ороон баагиулсаар зам ширтэж хоёр хонов.
Хэдийдээ ч цай унд уудаг юм, хэнийгээ ч хүлээж суугаа юм, бүү мэд.
- Сайн байна уу, эмээ?
- Сайн сайн хүүхээ, наадах чинь юу юм бэ?
- Аан энэ жоохон сүү. Манайх тээр доод улаан тугтай манаачийнхаас өглөө болгон авдаг юм. Та цайгаа сүлж уугаарай...
- Өө хүү минь баярлалаа. Гэхдээ яах гэсэн юм бэ? Эмээд нь нөгөө цаасан савтай сүүнүүд байгаа. Та нар өөрсдөө хэрэглэ. Их баярлалаа.
Гандсан хүрэн улаан дээл шигээ ганцаардмал бас гашуу оргитол савсуулах дүнсэн тамхи шигээ ааг омогтой нь илт тийм нэг ертөнц. Авах шинжгүй, бас намайг хүн гэж анзаарсан янзгүй алсыг ширтэх эмгэний “элэгдсэн бор нэхий дээл” шиг нүд, зөөлхөн салхийг ч даахгүй нулимсаа “барна”.
Буцъя даа. Тавхан алхам газар. Гэхдээ тэртээ хол дуудаад дуулаад, уйлаад учирлаад ч эргэж ирэхгүй одсон эмээгээс минь ялгаа юу байхав. “Бидонтой” сүүгээ дэргэд нь “хаячихаад”, дуудах вий гэсэндээ ганцхан харайгаад гэртээ орлоо.
Хаа нэг салхи эргэхэд, уржигдраас дасал болсон өнөөх улаан тамхины утаа үл мэдэг “зөвшөөрөлгүй гэрт дайран орж” ирэх нь, эмгэн үүдэн дээрээ сууж байгааг мэдэгдэнэ.
Ай хөөрхий амьдрал чи энэ тамхи шиг гашуун бөгөөд уугисан юм санж уу. Тийм ам заваартуулсан, ийм цээж хорсгосон байх нь чиний бах тав уу?
Дэлхий нар буруу эргэж байж, нар жаргадаг юм байна. Тэнэг нээлт хийчихээд, үүдээрээ шагайвал эмгэн алга, хөнгөн цагаан “бидон” маань одоо харин тэдний довжоог сахин намайг харуулдана.
Зөрүүд ч эмгэн бол доо. За яахав. “Бидоноо” авах гээд дөхвөл тэднийхээс тэс өмнөө дуу хоолой цангинах нь тэр.
- Тэгсэн чинь би тэр залууд юу гэж хэлсэн гээч...Ха ха ха...Намайг ийм хямдхан гэж бодоо юу? Наад мөнгөөрөө өөртөө оймс авч өмс гээд тэр мөнгийг нь нүүр лүү нь шидчихсэн...Ха ха ха...Нүд нь ямар том болсон гээч...Та харсан ч болоосой...Ха ха ха...
Залуухан бас уянгалаг хоолой. Харин ярьж, инээж байгаа нь засаршгүй бөгөөд увайгүй.
- Тэгээд тэр байна шүү...Ёо ёо элэг хөшлөө. Хэрэв чамд багадаад байгаа бол би нэмээд өгье л дөө, хэд хэрэгтэй юм гэнээ...Ха ха ха...Тэгэхээр нь би, чамайг тэгж хоосруулж, хэдэн хүүхдийг чинь гуйлгачин болгоод яах вэ гэчихсэн...Ха ха ха...Маргааш над руу ярьж л таарна...ха ха ха...Хоёулаа тэгээд сайхан өөрсдийн гэсэн зуслангийн “хаустай” болноо...
Эмгэн энэ охиныхоо араас л тийм эцэж цуцахыг үл хайхран зам ширтдэг байж. Ийм замаа алдсан хүний араас санаа зовохоос өөр яах ч билээ гэх мэтийг бодсоор “бидоноо” аваад эргэтэл, хаалга нь цэлсхийтэл нээгдлээ.
Бүрхүүлгүй чийдэнгийн гэрэлд эрэгтэй хүүхэд шиг богинохон халимагтай, уран гоолиг хүзүүтэй, чийрэг тэгшхэн бие нь өө сэвгүй нь илт тодрох, нимгэн “сарафан” ёс төдий нөмөрсөн залуухан бүсгүй зогсож байлаа. Даанч царай нь харагдахгүй юм.
- Хэн бэ?
- Уучлаарай, би “бидоноо” л авсан юм.
- Аан...зөв зөв. Харин эмээг маань уучлаарай. Угаасаа тэр хүнээс юм авах дургүй муухай ааштай. Баярласан шүү. Хайран сүү. Ёстой уучлаарай.
- Зүгээр ээ. Сайхан амраарай.
- Чи ч гэсэн сайхан амраарай. Бас дахин уучлаарай.
Гайхаж хоцорлоо. Түрүүхэн эх захгүй, шалиг замбараагүй зүйлийг хэнээс ч ичилгүй чалчиж байсан бүсгүй тэр мөн үү? Мөөн мөн байлгүй яахав. Хоолой нь яг мөн. Гэхдээ үнэхээр харамссан өнгөтэй байсан, сая надтай ярихдаа. Бас тэр уучлал гуйж чаддаг юм байна. За за бурхан өршөөг. Жүжигчин юм болов уу? Ямар сайхан бие хаатай юм бэ? Ёстой л нээрэн мөнгөтэй хүн бол мөнгө хаяхаас ч өөр аргагүй...Царайг нь харж чадаагүй нь тоогүй юм боллоо. Маргааш яаж ийж байгаад түүний царайг харах хэрэгтэй. Ямар үзэсгэлэн гоо бол? Нүд нь тас хар болов уу эсвэл...Амьдрахын эрхэнд л тэгж муу муухай юм хийж байгаа биз дээ? Тэрнээс биш хэн ч тийм замаар амьдрахыг хүсэхгүй....Ер нь тэр зүгээр л жүжигчин байх. Тэгээд нэг тийм хөгшин хүнээс мөнгө салгадаг дүрийнхээ бэлтгэлийг хийж байхад нь би сонсоо биз. Яг тэгсэн байж таарна. Тэрнээс ийм сайхан хоолойтой ийм сайхан бие хаа зүс царайтай бүсгүй биеэ үнэлэгч байж таарахгүй...Бурхан минь би түүний царайг нь хараагүй шүү дээ. За тэр тийм чухал биш. Сарнайн иш өргөстэй ч дэлбээ нь ямар зөөлхөн билээ...
2010/05/04
Wednesday, April 27, 2011
Ален Арман “Би жагсана...”
“Өнөөдөр тэр хөдөлгөөний тийм тэргүүн тэнд хэвлэлийн бага хурал хийж, тийм тийм муу муухай бузар булай юмыг эсэргүүцэж, тэнд тулган шаардах бичиг өглөө. Хариугаа тэдэн гэхэд өгөхгүй бол тэгж ингэж тэмцэнэ, тэмцлийн хамгийн тийм хэлбэрийг сонгоно, ингэнэ.”
Бид өдөр тутмын ийм усан мэдээг, ус цаг уурын мэдээнээс ч доогуур үнэлдэг болоод удаж байна. Хальт хараад л өнгөрдөг. Харамсалтай нь тэд үүнийг ойлгодоггүй. Тэмцэл тэдний яс маханд шингэсэн болохоор тэр юм болов уу, гэтэл?
Хатуухан үнэнийг хэлэхэд, энэ шударга бус, эрх тэгш биш байдал, хээл хахууль улсын мөнгө идэх, эрх мэдлээ ашиглах, ард түмнээ басамжлах бол хуучнаар капитализмын соёлтойгоор хэлвэл ардчилалын байдаг л, жирийн нэг үзэгдэл юм шүү дээ. Бүгд социализмын муу муухайг гайхан тоталитар, авторитар, тиран энэ тэр гэсээр сталин, чойбалсангаас цэдэнбал хүртэл үхтэл нь харааж зүхэн байж ийшээ баяжих тухай мөрөөдөн мөлхөж, ирсэн.
“Мөнгөтэй л бол болох нь тэр”
Мэдээж мөнгөөр хамгийн их дутагдаж байсан, люмпен болон жирийн айлуудын хүүхдүүд түүн рүү дундаж сэхээтнүүдээс илүү шунан, ханцуй шамлан орсон.
Харин хар ажил хийж сураагүй дундаж сэхээтнүүдийн дийлэнхи нь золиосонд гарав. Тэд наснаасаа эрт тэтгэвэрт хөөгдөх нь хөөгдөж, наймаа хийж олсон мөнгөө найздаа хулхидуулаад, өгсөн архийг нь ууж уучлаад, архинд орж, амьдралаа сүйтгээд ихэнхи нь одоо байхгүй.
Шинэ монгол, ингэж 37 оны хэлмэгдүүлэлтээс, 60-70 оны сэхээтний төөрөгдлөөс илүү олон мянган хүнээр амьдаар нь “туг тахин” байж ардчиллыг сонгосон. Тэд сонгосон нийгмийнхээ золиос болсны учрыг хэн нь ч ойлгоогүй, зөвхөн “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ”, “Чи л өөрөө буруутай”, “Тийм ухаантай юм бол мөнгө чинь хаана байна” гэх мэт хатуу үгийг зөв хэмээн бодож өөрсдөдөө бурууг өгсөн.
Харин мөнгөний амт үнэрийг хоосон ходоодондоо дүүртэл нь чихэж эхэлсэн залуус 20-р тогтоолоос эхлээд л, энэ юун луйвар вэ гэж гасалж эхлэв. Тэднийг гахай зөөж, спирт найруулж байх хооронд анх удаа ард түмнээ байтугай АИХ-ын депутатуудаа, хэдхэн бага хурлын гишүүд нь хулхидсан байлаа.
Ромын сенаторууд энэ үгийг хэлэх дуртай байж.
“Өөрчилж болохгүй шийдвэр бол хамгийн муу шийдвэр”
Харин манайд хэн ч энэ шийдвэрийг өөрчлөхийг хүссэнгүй. Ингэж эхэлсэн тэмцлийн түүх их, бага хувьчлал, байр мал, сонгууль энэ тэр гэсээр өнгө хэлбэрээ өөрчилсөн ч, нөгөө л агуулга бол хэвээрээ. Энэ хэлбэрийн хувьслын нэгээхэн илрэл бол хувьсгалд уриалан дуудагч тэмцэгч нэртэнгүүд юм.
“Мөнгө бүхнээс хүчтэй”
Бид мэдсээр байж энд ирсэн. Тэмцлийн нэр хүндийг өдрийн 5000 төгрөгөөр гутаасан, одоо бол зангиа зүүж, хэвлэлийн бага хурал зарлах мөнгөтэй, салж нийлж ханадаггүй авгай нөхөр шиг тийм тийм холбоо үндэсний нэгдсэн энэ тэр гэж орилж хашгичих нөхдүүд бол зүгээр бухимдсан ард түмэн биш.
Ард нь нөгөө 5000-гаар нь уриаг нь бариад зогсох 100 хүрэхгүй өвгөн эмгэн ч ард түмэн биш юм.
Ард түмэн энэ бүхнээс үнэхээр залхсан учраас улстөрчдөд ч, увиагүй худалч дараагийн улс төрчдөд ч итгэж, хүүхдээ хоосон хонуулж байснаас гээд 21 мянган төгрөгөндөө дугаарлаж зогсоно.
21 оны тэмцэгчдэд 90 жилийн дараа 21000 төгрөг ард түмэндээ бэлнээр өгдөг болно гэж хэлсэн бол баярлаад, үр хойч минь бидний буянаар жаргах юм байна гэж нулимс унагах байсан.
Учир нь тэдний ихэнхи нь хятад пүүс дэлгүүрт л хэдэн хув цай, хуй торго, хэдэн шаазан архины өртэй байснаас дэлхий дээр мөнгөний ханш гэж нэг юм байдаг. Тэр бол өсөж үржиж, унаж босож байдаг тухай зүүдлээ ч үгүй. Юун энэ үнэт цаас энэ тэр.
Өрийн дансыг шатаагаад л хаявал болох нь тэр гэж бодож явсан. Өрийн дансыг шатааснаар биш өөрийнхөө дотоод сэтгэлгээг “шатааж шинэчлэхгүй” бол үргэлж мөнхөд өртэй байсаар байх болно.
Тиймээ мөнгө бүхнээс хүчтэй. Тийм учраас өөрөө унасан хүүхэд уйлах ёсгүй.
Учир иймд юмны үнэ нэмэгдэхэд жагсдаг, тэр жагсаалыг ивээн тэтгэх тийм хүн гарч ирсэн цагт, тэгээд тулган шаардах бичиг сүртэйгээр өгдөг болох тэр цагт бид харин зөв юмныхаа төлөө тэмцэж эхлэх нь тэр.
Тийм жагсаалын төлөө би л лав мөнгө өгөхгүй байсан ч жагсана.
Ромын консулууд ингэж хэлдэг байж. Ажлаа өгөөд буухдаа:
- Feci,quod potui, faciant meliora potentes...
“Би чадах бүхнээ хийсэн. Цаашид хэн чадна, тэр нь илүү сайн хийг л дээ”. Бас ингэж нэг хэлээд сурчих юмсан.
2011/02/24
Бид өдөр тутмын ийм усан мэдээг, ус цаг уурын мэдээнээс ч доогуур үнэлдэг болоод удаж байна. Хальт хараад л өнгөрдөг. Харамсалтай нь тэд үүнийг ойлгодоггүй. Тэмцэл тэдний яс маханд шингэсэн болохоор тэр юм болов уу, гэтэл?
Хатуухан үнэнийг хэлэхэд, энэ шударга бус, эрх тэгш биш байдал, хээл хахууль улсын мөнгө идэх, эрх мэдлээ ашиглах, ард түмнээ басамжлах бол хуучнаар капитализмын соёлтойгоор хэлвэл ардчилалын байдаг л, жирийн нэг үзэгдэл юм шүү дээ. Бүгд социализмын муу муухайг гайхан тоталитар, авторитар, тиран энэ тэр гэсээр сталин, чойбалсангаас цэдэнбал хүртэл үхтэл нь харааж зүхэн байж ийшээ баяжих тухай мөрөөдөн мөлхөж, ирсэн.
“Мөнгөтэй л бол болох нь тэр”
Мэдээж мөнгөөр хамгийн их дутагдаж байсан, люмпен болон жирийн айлуудын хүүхдүүд түүн рүү дундаж сэхээтнүүдээс илүү шунан, ханцуй шамлан орсон.
Харин хар ажил хийж сураагүй дундаж сэхээтнүүдийн дийлэнхи нь золиосонд гарав. Тэд наснаасаа эрт тэтгэвэрт хөөгдөх нь хөөгдөж, наймаа хийж олсон мөнгөө найздаа хулхидуулаад, өгсөн архийг нь ууж уучлаад, архинд орж, амьдралаа сүйтгээд ихэнхи нь одоо байхгүй.
Шинэ монгол, ингэж 37 оны хэлмэгдүүлэлтээс, 60-70 оны сэхээтний төөрөгдлөөс илүү олон мянган хүнээр амьдаар нь “туг тахин” байж ардчиллыг сонгосон. Тэд сонгосон нийгмийнхээ золиос болсны учрыг хэн нь ч ойлгоогүй, зөвхөн “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ”, “Чи л өөрөө буруутай”, “Тийм ухаантай юм бол мөнгө чинь хаана байна” гэх мэт хатуу үгийг зөв хэмээн бодож өөрсдөдөө бурууг өгсөн.
Харин мөнгөний амт үнэрийг хоосон ходоодондоо дүүртэл нь чихэж эхэлсэн залуус 20-р тогтоолоос эхлээд л, энэ юун луйвар вэ гэж гасалж эхлэв. Тэднийг гахай зөөж, спирт найруулж байх хооронд анх удаа ард түмнээ байтугай АИХ-ын депутатуудаа, хэдхэн бага хурлын гишүүд нь хулхидсан байлаа.
Ромын сенаторууд энэ үгийг хэлэх дуртай байж.
“Өөрчилж болохгүй шийдвэр бол хамгийн муу шийдвэр”
Харин манайд хэн ч энэ шийдвэрийг өөрчлөхийг хүссэнгүй. Ингэж эхэлсэн тэмцлийн түүх их, бага хувьчлал, байр мал, сонгууль энэ тэр гэсээр өнгө хэлбэрээ өөрчилсөн ч, нөгөө л агуулга бол хэвээрээ. Энэ хэлбэрийн хувьслын нэгээхэн илрэл бол хувьсгалд уриалан дуудагч тэмцэгч нэртэнгүүд юм.
“Мөнгө бүхнээс хүчтэй”
Бид мэдсээр байж энд ирсэн. Тэмцлийн нэр хүндийг өдрийн 5000 төгрөгөөр гутаасан, одоо бол зангиа зүүж, хэвлэлийн бага хурал зарлах мөнгөтэй, салж нийлж ханадаггүй авгай нөхөр шиг тийм тийм холбоо үндэсний нэгдсэн энэ тэр гэж орилж хашгичих нөхдүүд бол зүгээр бухимдсан ард түмэн биш.
Ард нь нөгөө 5000-гаар нь уриаг нь бариад зогсох 100 хүрэхгүй өвгөн эмгэн ч ард түмэн биш юм.
Ард түмэн энэ бүхнээс үнэхээр залхсан учраас улстөрчдөд ч, увиагүй худалч дараагийн улс төрчдөд ч итгэж, хүүхдээ хоосон хонуулж байснаас гээд 21 мянган төгрөгөндөө дугаарлаж зогсоно.
21 оны тэмцэгчдэд 90 жилийн дараа 21000 төгрөг ард түмэндээ бэлнээр өгдөг болно гэж хэлсэн бол баярлаад, үр хойч минь бидний буянаар жаргах юм байна гэж нулимс унагах байсан.
Учир нь тэдний ихэнхи нь хятад пүүс дэлгүүрт л хэдэн хув цай, хуй торго, хэдэн шаазан архины өртэй байснаас дэлхий дээр мөнгөний ханш гэж нэг юм байдаг. Тэр бол өсөж үржиж, унаж босож байдаг тухай зүүдлээ ч үгүй. Юун энэ үнэт цаас энэ тэр.
Өрийн дансыг шатаагаад л хаявал болох нь тэр гэж бодож явсан. Өрийн дансыг шатааснаар биш өөрийнхөө дотоод сэтгэлгээг “шатааж шинэчлэхгүй” бол үргэлж мөнхөд өртэй байсаар байх болно.
Тиймээ мөнгө бүхнээс хүчтэй. Тийм учраас өөрөө унасан хүүхэд уйлах ёсгүй.
Учир иймд юмны үнэ нэмэгдэхэд жагсдаг, тэр жагсаалыг ивээн тэтгэх тийм хүн гарч ирсэн цагт, тэгээд тулган шаардах бичиг сүртэйгээр өгдөг болох тэр цагт бид харин зөв юмныхаа төлөө тэмцэж эхлэх нь тэр.
Тийм жагсаалын төлөө би л лав мөнгө өгөхгүй байсан ч жагсана.
Ромын консулууд ингэж хэлдэг байж. Ажлаа өгөөд буухдаа:
- Feci,quod potui, faciant meliora potentes...
“Би чадах бүхнээ хийсэн. Цаашид хэн чадна, тэр нь илүү сайн хийг л дээ”. Бас ингэж нэг хэлээд сурчих юмсан.
2011/02/24
Ален Арман “Барууны сармагчин”
Конгийн дэд ерөнхийлөгч байсан нөхөр хариулж байна.
- Тэд жижигхэн биетэй зэрлэг сармагчин шүү дээ...
Түүнээс Гааг дахь Олон улсын шүүх /Аймаар сүржин нэртэй ч мэдээж хүн шүүгчээр нь ажилладаг, магадгүй тэд “G20”-ийн иргэн л байж таарна/ таны хувийн армийн цэргүүд яагаад хүний мах иддэг байсан юм бэ гэж мааш соёлтойгоор асуусан асуултанд, байгалийн баялгаа бас л Барууныханд найр тавьж өгсөн аавынхаа буянд Баруунд мааш өндөр боловсрол эзэмшсэн тэр нөхөр ингэж хариулсан юм. Хэдхэн хоногийн өмнө.
Тэгэхээр боловсрол бол юу ч биш юм. Баян байх нь бүр ч юу ч биш аж. Хүн төрөлхтөний хувьд хүн байхын утга учиртай харьцуулвал. Тэр нөхөр мэдээж Баруунд боловсрол эзэмшихдээ Бага ястны “парти” энээ тэрээнд л уригдаж байсан болохоос жинхэнэ яс цагаан лордуудын “банкет”- нд очиж байгаагүй байх. Манайд ч гэсэн Барууны бараг хаяанд боловсрол эзэмшсэн нөхдүүд Баруунд “баки” байсан юм шиг нутагтаа ирээд, нөгөө сармагчин шиг нөхдүүдээ загнах...
Үнэндээ тээр ардчилсан ертөнцөд “Чайна таун” болон мексикүүд л маниустай нийлдэг шүү дээ. Сайндаа ч биш, арьсны өнгө болон зүс ижилхэн дээр нь цагаан арьстнуудаас илүү найз нөхөртэй байхыг нүүдэлчин генээрээ хайдаг учир тэдэнд татах “тамхи”, уух юм авч өгдөг юм чинь.
За тэгэхээр хүн бол жоохон юм үзээд ирэхээрээ, юм үзээгүйгээ сармагчин гэдэг нь ойлгомжтой болчихлоо. Бүр хоол хийдэг юм байна. Зөвхөн өлссөн хүн Ганнибал болдог юм биш. Эр зориг орохын тулд эсбөгөөс элдэв одон медалиас илүүтэй реклам сурталчилгаа хийхийн тулд Ромыг чичрээж байсан ч өөрийн нутаг нэгт урвагчдын буянаар хүний нутагт өлбөрч туйлдаж, хэдэн цэргээ бусдад нь чанаад өгчихсөн Карфагений алдарт жанжны нэрээр хүн төрөлхтөн хүний махчинг нэрлэдэг болсон нь угтаа бол Ромчуудын хар ПИАР.
Гэтэл бид түүхээ сөхвөл Чоносын зоригт эрчүүдийг 70 тогоонд чанахаас өгсүүлээд, ээж нь дайнд мордож буй хүүдээ хойлогны мах чанаж өгөөд, хойлогны мах идсэнээ хэнд ч битгий хэлээрэй гэж захидаг байж. Учир нь тэр мах хүний биенд дархлаа тогтоодог, шарханд маш сайнаар нөлөөлдөг учир том тулалдааны дараа шархадсан цэргүүдэд нь хойлогны мах идсэн цэргийг нь чанаад өгчихдөг байсан гэх. Мэдээж би нүдээрээ хараагүй бас үргэлж тэгж нэгэнд нь нөгөөг нь идүүлдэггүй л байсан байж таараа.
Гэхдээ л юм элбэг одоо цагт 25 кг-ийн ууттай гурилаар нэг гэр бүлийн 4 хүн бүтэн 6 сар амьдарч байхыг харин хоёр нүдээрээ харсан шүү.
Нэгэнт л идэх юмны тухай ярьж буй учир мал руугаа оръё. Саяхан Сүхбаатар Дорнодод шүлхий гарав. Үхсэн малын нөхөн олговорт бас өвдөөгүйг нь вакцинжуулах гэж 4.5 тэрбум төгрөг нөөцөөс хайрлав. Нийслэл болон бусдад нь хувиарласан мөнгийг огт тооцсонгүй. Үхсэн малын зах зээлийн ханшны 90 хувийг нь малчдад олгодог юм байна.
Гэтэл үхсэн хүүхдийн нөхөн олговорыг хэн олгох юм бэ? Малд байтугай ноолуурт нь нөхөн олговор олгодог юм байж ийм хууль хэн ч санаачлахгүй байгаа нь хачирхалтай. Заавал тэр нялх амьтдыг үхүүлж, хэдэн халтар төгрөгийг сүйтгэгдсэн амьдрал, эдгэхгүй шархных нь оронд өгөөдөх гэсэнгүй. Хариуцлага болон хүн чанарын холбоог л сануулах гэсэн минь энэ.
Эмнэлгийн шалан дээр ээж ааваа ч танихгүй болтол дэмийрч байгаа тэр хүүхдүүдэд хэн хэвтэх ор байг гэхэд эм тариа авч өгөх юм бэ? Эмнэлэг дотор болон дэргэд нь шавсан хурган дарга нарын хамаатны аптекийг хөгжүүлсээр байх уу? Бидэнд Яармагт цоо шинэ спортын ордон биш тийм ордонд уралдах эрүүл саруул хүүхдүүд төрөх шинэ эмнэлэг хэрэгтэй.
Сөүл Бээжин байтугай Эрээн ч холдох, тэр бол Баруун шиг санагдах тэр хүүхдүүд монгол хүн болж төрсөн нь буруу юм гэж үү? Эсвэл мал бол сармагчингаас дээр болж таарлаа. Ганц удаа дэгдсэн, угаасаа жил болгон, сар болгон шахуу давтагддаг тэр малын өвчинд мал шиг нөхдүүдийн хувиарласан мөнгөөр хоёр биш юмаа гэхэд, ядаж 500 ортой хамгийн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжтэй хүүхдийн ганц эмнэлэг элбэг барих байтугай сүндэрлүүлнэ. Эсвэл зөвхөн сургуулийн хүүхдүүдэд үйлчлэх 150 автобус жилийн бензин, засвар үйлчилгээтэй нь авч болохоос гадна монголын 1 сая орчим хүүхдүүдийг яг Британи шиг хорин хэдэн төрлийн вакцин биш юмаа гэхэд халдварт шарын вакцинаар бүрэн хангах, бүүр цаашлавал доод тал нь бүтэн 10 жил вакцин үйлдвэрлэж нөгөө хайртай малыг нь вакцинжуулах үйлдвэр барьж болно. Ирэх даваа гариг гэхэд нийслэлийн бүх мал вакцинжах юм гэнэ.
Бурхан минь, нэг сайхан өдөр хотын бүх хүүхдүүд халдварт шарынх биш юмаа гэхэд ханиадны вакцинд хамрагдаж дууслаа гэдгийг ядаж нэг сонсчихоод үхэх юмсан.
Нусаа гоожуулсан “бацаануудаас” автобусанд 100 төгрөг ичихгүй нэхдэг болсон цаг. Тэгчихээд бас үдийн цай бүр хоол энээ тэрээ гээд “хуцаж” өгнө. Хар хүйтэнд автобусанд суух мөнгөгүй тэр нялх амьтанд юуны чинь үдийн цай. Чих байтугай гар нь хөлдчихгүй бол их юм.
Тэгсэн мөртлөө шүлхийн голомтоор жипний уралдаан хийж, яаж гар хөл байтугай жипний дугуйг спиртээр угааж ариутгах ёстойг үзүүлж таниулан, өөрсдийгөө ПИАР-даж суваг болгоноор “зовж шаналж” яваа хүмүүс лав биднийг сармагчин гэж дотроо боддог байж таарлаа. Үгүй бол ингэж малаас дор харьцахгүй шүү дээ.
Нээрэн мартсанаас, маркетинг ПИАР гэдэг бол улстөрчдийн сурталчилгаанд л зориулагдсан дандаа хулгайн юм гаргадаг, элий балай суваг болгоноор галзуурч солиортол нь бараагаа харуулахыг хэлдэггүй юм шүү, мундаг маркетерууд минь.
Нэг зүйл хэлэхэд заавал Баруунд юм үзсэнээр хүн болдоггүй бас ядуу чадуу хүн болж төрсөн нь сармагчины хувь тавилан эдлэх ёстой гэсэн хууль байхгүй дээр нь хэрэв солонгост дайн дэгдвэл манай “капиталист”-ууд сөнөх нь тэр. Учир нь амьдрахын тулд гэрээ зарж, гэр бүлээ салгаад, харьд одсон, элэг гэхээр юмгүй болтлоо бэтгэрч бас бор дарс хүртсэн доод тал нь 15.000 хүн амьд амьтны зөн совингоор амьд үлдэхийн тулд нутагтаа эргэж ирэх бөгөөд хамгийн аюултай нь тэд хамгийн хог шаарын хар ажил хийгээд, сард бүүр доод тал нь 1000 - долларын цалин авч болдогийг ойлгосон “сармагчингууд” учир мань мэт шигээ Занданмагнайуянга, Баруун Зүүн гэж мэтгэлцэхгүй бас хулхидуулж байгаагаа мэдэж байсан ч дуугүй 10 мянгын “хишгээ” хүртээд, чимээгүй суухгүй нь лав. Учир нь хэн ч гэсэн урьд нь авч байсан цалингаасаа дор цалинтай ажил яавч хийхгүй. Энэ бол зах зээлийн биш юмаа гэхэд хөгжлийн хууль...
Хишиг гэдэг чинь Богдын үед л борчуудад зориулсан боов шоовхон тараахыг хэлдэг байсан санагдах юм...21 он биш 21-р зуун шүү дээ. За тэгээд хэн мэдэх вэ дээ, хувьсгал байтугай хувьсгал гэдэг үгнээс хүртэл айгаад нэг нь нэрээ өөрчилсөн байж ч мэднэ. Удахгүй нөгөө нь ардчилал байтугай ардчилал гэдэг үгнээс айж намынхаа нэрийг бүү өөрчлөөсэй гэж залбиръя.
За тэр яахав. 100 жилийн өмнө шахуу зурсан Марзан Шарав гэдэг хүний зургийг та хэд одоо нэг олоод үзээрэй. Амаа аймаар том ангайж ард түмнийг амьдаар нь залгиж байгаа гадаад, дотоодын хар шар хувалз энээ тэрээг хараад, таньд 21 он 21-р зуун огт ялгаагүй санагдана.
Сармагчин ухаан нь хөгжөөгүй байхдаа л урд мөчөөрөө модны үндэс, чулуу атгаж, араатан амьтнаас өөрийгөө хамгаалж сурсан гэж бодохоор, цагаан болон шар арьстнууд хэлэх үггүй болохоороо хар арьстнуудаа сармагчин гэж хараадаг юм биш, ер нь хүн тэнэг нэгнийгээ мод чулуу атгатал нь сармагчин гэж дээрэлхдэг болж таарлаа.
Үгүй яахав одоо цагт ихээхэн дургүй хүргэвэл шууд л буудчих юм чинь...
Цаана чинь “Хар ус” гэдэг 50.000 орчим цэрэгтэй хувийн арми ч Америкт байна, ай даа. Тэднүүс Афган, Иракт Америкийн цэргүүдийг бас буу сумыг нь хүртэл хамгаалдаг гэсэн шүү. Гэтэл 5-хан алхмын цаана нь нэг негр нөгөөгөө сармагчин гээд алаад идэж суудаг...Ээ базарваань...
Барууны зоопаркад сармагчин байсан нь ч дээр юм уу?
2010/11/26
- Тэд жижигхэн биетэй зэрлэг сармагчин шүү дээ...
Түүнээс Гааг дахь Олон улсын шүүх /Аймаар сүржин нэртэй ч мэдээж хүн шүүгчээр нь ажилладаг, магадгүй тэд “G20”-ийн иргэн л байж таарна/ таны хувийн армийн цэргүүд яагаад хүний мах иддэг байсан юм бэ гэж мааш соёлтойгоор асуусан асуултанд, байгалийн баялгаа бас л Барууныханд найр тавьж өгсөн аавынхаа буянд Баруунд мааш өндөр боловсрол эзэмшсэн тэр нөхөр ингэж хариулсан юм. Хэдхэн хоногийн өмнө.
Тэгэхээр боловсрол бол юу ч биш юм. Баян байх нь бүр ч юу ч биш аж. Хүн төрөлхтөний хувьд хүн байхын утга учиртай харьцуулвал. Тэр нөхөр мэдээж Баруунд боловсрол эзэмшихдээ Бага ястны “парти” энээ тэрээнд л уригдаж байсан болохоос жинхэнэ яс цагаан лордуудын “банкет”- нд очиж байгаагүй байх. Манайд ч гэсэн Барууны бараг хаяанд боловсрол эзэмшсэн нөхдүүд Баруунд “баки” байсан юм шиг нутагтаа ирээд, нөгөө сармагчин шиг нөхдүүдээ загнах...
Үнэндээ тээр ардчилсан ертөнцөд “Чайна таун” болон мексикүүд л маниустай нийлдэг шүү дээ. Сайндаа ч биш, арьсны өнгө болон зүс ижилхэн дээр нь цагаан арьстнуудаас илүү найз нөхөртэй байхыг нүүдэлчин генээрээ хайдаг учир тэдэнд татах “тамхи”, уух юм авч өгдөг юм чинь.
За тэгэхээр хүн бол жоохон юм үзээд ирэхээрээ, юм үзээгүйгээ сармагчин гэдэг нь ойлгомжтой болчихлоо. Бүр хоол хийдэг юм байна. Зөвхөн өлссөн хүн Ганнибал болдог юм биш. Эр зориг орохын тулд эсбөгөөс элдэв одон медалиас илүүтэй реклам сурталчилгаа хийхийн тулд Ромыг чичрээж байсан ч өөрийн нутаг нэгт урвагчдын буянаар хүний нутагт өлбөрч туйлдаж, хэдэн цэргээ бусдад нь чанаад өгчихсөн Карфагений алдарт жанжны нэрээр хүн төрөлхтөн хүний махчинг нэрлэдэг болсон нь угтаа бол Ромчуудын хар ПИАР.
Гэтэл бид түүхээ сөхвөл Чоносын зоригт эрчүүдийг 70 тогоонд чанахаас өгсүүлээд, ээж нь дайнд мордож буй хүүдээ хойлогны мах чанаж өгөөд, хойлогны мах идсэнээ хэнд ч битгий хэлээрэй гэж захидаг байж. Учир нь тэр мах хүний биенд дархлаа тогтоодог, шарханд маш сайнаар нөлөөлдөг учир том тулалдааны дараа шархадсан цэргүүдэд нь хойлогны мах идсэн цэргийг нь чанаад өгчихдөг байсан гэх. Мэдээж би нүдээрээ хараагүй бас үргэлж тэгж нэгэнд нь нөгөөг нь идүүлдэггүй л байсан байж таараа.
Гэхдээ л юм элбэг одоо цагт 25 кг-ийн ууттай гурилаар нэг гэр бүлийн 4 хүн бүтэн 6 сар амьдарч байхыг харин хоёр нүдээрээ харсан шүү.
Нэгэнт л идэх юмны тухай ярьж буй учир мал руугаа оръё. Саяхан Сүхбаатар Дорнодод шүлхий гарав. Үхсэн малын нөхөн олговорт бас өвдөөгүйг нь вакцинжуулах гэж 4.5 тэрбум төгрөг нөөцөөс хайрлав. Нийслэл болон бусдад нь хувиарласан мөнгийг огт тооцсонгүй. Үхсэн малын зах зээлийн ханшны 90 хувийг нь малчдад олгодог юм байна.
Гэтэл үхсэн хүүхдийн нөхөн олговорыг хэн олгох юм бэ? Малд байтугай ноолуурт нь нөхөн олговор олгодог юм байж ийм хууль хэн ч санаачлахгүй байгаа нь хачирхалтай. Заавал тэр нялх амьтдыг үхүүлж, хэдэн халтар төгрөгийг сүйтгэгдсэн амьдрал, эдгэхгүй шархных нь оронд өгөөдөх гэсэнгүй. Хариуцлага болон хүн чанарын холбоог л сануулах гэсэн минь энэ.
Эмнэлгийн шалан дээр ээж ааваа ч танихгүй болтол дэмийрч байгаа тэр хүүхдүүдэд хэн хэвтэх ор байг гэхэд эм тариа авч өгөх юм бэ? Эмнэлэг дотор болон дэргэд нь шавсан хурган дарга нарын хамаатны аптекийг хөгжүүлсээр байх уу? Бидэнд Яармагт цоо шинэ спортын ордон биш тийм ордонд уралдах эрүүл саруул хүүхдүүд төрөх шинэ эмнэлэг хэрэгтэй.
Сөүл Бээжин байтугай Эрээн ч холдох, тэр бол Баруун шиг санагдах тэр хүүхдүүд монгол хүн болж төрсөн нь буруу юм гэж үү? Эсвэл мал бол сармагчингаас дээр болж таарлаа. Ганц удаа дэгдсэн, угаасаа жил болгон, сар болгон шахуу давтагддаг тэр малын өвчинд мал шиг нөхдүүдийн хувиарласан мөнгөөр хоёр биш юмаа гэхэд, ядаж 500 ортой хамгийн сүүлийн үеийн тоног төхөөрөмжтэй хүүхдийн ганц эмнэлэг элбэг барих байтугай сүндэрлүүлнэ. Эсвэл зөвхөн сургуулийн хүүхдүүдэд үйлчлэх 150 автобус жилийн бензин, засвар үйлчилгээтэй нь авч болохоос гадна монголын 1 сая орчим хүүхдүүдийг яг Британи шиг хорин хэдэн төрлийн вакцин биш юмаа гэхэд халдварт шарын вакцинаар бүрэн хангах, бүүр цаашлавал доод тал нь бүтэн 10 жил вакцин үйлдвэрлэж нөгөө хайртай малыг нь вакцинжуулах үйлдвэр барьж болно. Ирэх даваа гариг гэхэд нийслэлийн бүх мал вакцинжах юм гэнэ.
Бурхан минь, нэг сайхан өдөр хотын бүх хүүхдүүд халдварт шарынх биш юмаа гэхэд ханиадны вакцинд хамрагдаж дууслаа гэдгийг ядаж нэг сонсчихоод үхэх юмсан.
Нусаа гоожуулсан “бацаануудаас” автобусанд 100 төгрөг ичихгүй нэхдэг болсон цаг. Тэгчихээд бас үдийн цай бүр хоол энээ тэрээ гээд “хуцаж” өгнө. Хар хүйтэнд автобусанд суух мөнгөгүй тэр нялх амьтанд юуны чинь үдийн цай. Чих байтугай гар нь хөлдчихгүй бол их юм.
Тэгсэн мөртлөө шүлхийн голомтоор жипний уралдаан хийж, яаж гар хөл байтугай жипний дугуйг спиртээр угааж ариутгах ёстойг үзүүлж таниулан, өөрсдийгөө ПИАР-даж суваг болгоноор “зовж шаналж” яваа хүмүүс лав биднийг сармагчин гэж дотроо боддог байж таарлаа. Үгүй бол ингэж малаас дор харьцахгүй шүү дээ.
Нээрэн мартсанаас, маркетинг ПИАР гэдэг бол улстөрчдийн сурталчилгаанд л зориулагдсан дандаа хулгайн юм гаргадаг, элий балай суваг болгоноор галзуурч солиортол нь бараагаа харуулахыг хэлдэггүй юм шүү, мундаг маркетерууд минь.
Нэг зүйл хэлэхэд заавал Баруунд юм үзсэнээр хүн болдоггүй бас ядуу чадуу хүн болж төрсөн нь сармагчины хувь тавилан эдлэх ёстой гэсэн хууль байхгүй дээр нь хэрэв солонгост дайн дэгдвэл манай “капиталист”-ууд сөнөх нь тэр. Учир нь амьдрахын тулд гэрээ зарж, гэр бүлээ салгаад, харьд одсон, элэг гэхээр юмгүй болтлоо бэтгэрч бас бор дарс хүртсэн доод тал нь 15.000 хүн амьд амьтны зөн совингоор амьд үлдэхийн тулд нутагтаа эргэж ирэх бөгөөд хамгийн аюултай нь тэд хамгийн хог шаарын хар ажил хийгээд, сард бүүр доод тал нь 1000 - долларын цалин авч болдогийг ойлгосон “сармагчингууд” учир мань мэт шигээ Занданмагнайуянга, Баруун Зүүн гэж мэтгэлцэхгүй бас хулхидуулж байгаагаа мэдэж байсан ч дуугүй 10 мянгын “хишгээ” хүртээд, чимээгүй суухгүй нь лав. Учир нь хэн ч гэсэн урьд нь авч байсан цалингаасаа дор цалинтай ажил яавч хийхгүй. Энэ бол зах зээлийн биш юмаа гэхэд хөгжлийн хууль...
Хишиг гэдэг чинь Богдын үед л борчуудад зориулсан боов шоовхон тараахыг хэлдэг байсан санагдах юм...21 он биш 21-р зуун шүү дээ. За тэгээд хэн мэдэх вэ дээ, хувьсгал байтугай хувьсгал гэдэг үгнээс хүртэл айгаад нэг нь нэрээ өөрчилсөн байж ч мэднэ. Удахгүй нөгөө нь ардчилал байтугай ардчилал гэдэг үгнээс айж намынхаа нэрийг бүү өөрчлөөсэй гэж залбиръя.
За тэр яахав. 100 жилийн өмнө шахуу зурсан Марзан Шарав гэдэг хүний зургийг та хэд одоо нэг олоод үзээрэй. Амаа аймаар том ангайж ард түмнийг амьдаар нь залгиж байгаа гадаад, дотоодын хар шар хувалз энээ тэрээг хараад, таньд 21 он 21-р зуун огт ялгаагүй санагдана.
Сармагчин ухаан нь хөгжөөгүй байхдаа л урд мөчөөрөө модны үндэс, чулуу атгаж, араатан амьтнаас өөрийгөө хамгаалж сурсан гэж бодохоор, цагаан болон шар арьстнууд хэлэх үггүй болохоороо хар арьстнуудаа сармагчин гэж хараадаг юм биш, ер нь хүн тэнэг нэгнийгээ мод чулуу атгатал нь сармагчин гэж дээрэлхдэг болж таарлаа.
Үгүй яахав одоо цагт ихээхэн дургүй хүргэвэл шууд л буудчих юм чинь...
Цаана чинь “Хар ус” гэдэг 50.000 орчим цэрэгтэй хувийн арми ч Америкт байна, ай даа. Тэднүүс Афган, Иракт Америкийн цэргүүдийг бас буу сумыг нь хүртэл хамгаалдаг гэсэн шүү. Гэтэл 5-хан алхмын цаана нь нэг негр нөгөөгөө сармагчин гээд алаад идэж суудаг...Ээ базарваань...
Барууны зоопаркад сармагчин байсан нь ч дээр юм уу?
2010/11/26
Ален Арман “Их тэсрэлтийн өмнөх Хоёр амбаартай Барлаа мэд”
Уржигдар буюу 2011 оны 4 сарын 7 нд Наран дээр сүрхий дэлбэрэлт болж, дэлхий өчигдөр өдрийн турш соронзон шуурганд цохиулж, японы Сэндэйгээс 40 км зайд далайн гүнд дахин 7,3 магнитутын газар хөдлөлт болж 1-2 метр цунами хуйлрав. “2012” гэдэг киног үзээгүй хүн байхгүй. Хүн болгон л нээрэн ингээд живээд үхвэл яанаа гэх.
Япончуудын шинэ онигоо “Монголчуудаа тайван байцгаа”.
Тэнд нэг улс усанд автах гээд зовох мөртлөө 2 сая долларын ноолууран хөнжил биш стандартанд нийцсэн цэвэр ус, бэлэн хоол байвал болж байна гэж “ярваганах” зуураа Монгол сумочдын түрүүчээс нь “авилгал”-ын хэрэгт “яллаж” хөөх завсар, энд маниус нь дүүрэг болгонд 64 сая төгрөгөөр “усаа юүлэх сав” барьж, барьсан болон бариулсан 10-аад нөхдийн “садан”-гууд, доод 2 биш “дээд 2 нүхнийхээ усыг юүлэх” шахам баярлаж бахадсанаа гайхна.
Хүн ядарч зовох тусам бурхан мэт ухаарах бус аль болох л ганц олдох амьдралынхаа хором бүхэнд, бусдын тансаг гэсэн бүхнийг амсаж, эдлэхийг хүсдэг амьтан аж.
Ямар сайндаа Афганд олныг хамарсан үрэлгэн баян хурим хийхийг хориглож байхав дээ, саяхан. Талибан, террорист энэ тэр гэх завсар бас нөгөө “лам юмыг яаж мэдэх вэ гээд, юутай төрдөг” гэдэг шиг, баян тансаг хурим болдог л юм байна, цаана чинь. Бүр өрсөлдөөд байхаар нь Засгийн газар нь хориглож байна гэнэ дээ.
Тэнэг гэхэд хэцүү. Үнэхээр л ганцхан удаа амьдрах юм чинь. Та бүхэн дэлхийн дайнуудын үеэр талх биш шампаньск, үнэртэй ус, бялуу, уруулын будаг контрабандын гол наймаа байсан гэвэл итгэх үү?
Мэдээж буудуулах гэж байж “энэ тэр нүхэндээ” нуудаг алт, алмааз үнэтэй, үнэтэй. Тэгж зовсон жүүд үндэстэн 2000 жилийн өмнө энд манай нутаг байсан гээд 48 онд дахин мэндэлж болсон юм чинь, бид Чосонгоос Чех хүртэл энэ манай нутаг гэж заргалдаж болохгүй л юм байхдаа?
Батлан хамгаалах яамны стратеги судалгааны төв гэсэн байхаа тэнд ажилладаг Сүх-тэй залуу “хасгуудыг гетодоё” гэж бизнетворк гэдэг сайтан дээр “хуцаж”, жинхэнэ төрийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдээд сууж байхад дүлий дүмбэ нөхдүүд, тэр олон үндэстнийг Чингис шиг удирдаж чадахгүй юм чинь зарга үүсгээд яах вэ, тусламжаа дуугүй авч байя гэж суух биз дээ.
Ядаж уг нь бид, ноосоор дэлхийд 4-т ордог улс шүү дээ чааваас. Нүүрсийг нь ярихгүй ээ. Ямар Орос Хятадаас өөр “тас тэврэх” хөрш байх биш.
Намууд бэлэн мөнгө амлахгүй гэж гэрээ байгууллаа гэнэ. Намууд байтугай нам дотроо араасаа “хутгалдаг” шүү дээ. Нөгөө Бамбарын зулзага одоо тэр авилгачдаас бэлэн мөнгийг чинь авч өгнө гээд, өнөө Уянгаа Лянхуагаа турхирна. Өөрсдөө өгөөш бэлдчихээд, дараа нь тэр өгөөшөндөө өөрсдөө унаад байх юм.
Хөөрхий хаврын чуулган эхлэх өдөр манай оюутнууд солиотой юм шиг гэнэт архигүй монгол гэж ордон тойров. Цөөврүүд олуулаа аймаар ч, аймхай хүчгүй арслан ганцаараа сүртэй юм дөө. Түүнээс л айж бэлтрэгнүүдээ архигүй энэ тэр гэж гороолуулаад, орой нь архидуулаа биз.
Хамгийн сайн магтаал бол хэн ч магтаал гэж ойлгоогүй байхыг хэлнэ гэж Гораций бил үү, Цицерон хэлсэн юм гэнэ лээ. “Пиар” яг үүнтэй адил юм. Гэтэл манайд бол нэг муу “хүнсний лангуу”-ны менежер л хужаагаас ямар бүтээгдэхүүн авчирснаа зурагтаар чалчиж өгнө. Тэр архи, утасны маркетингийн дарга нарыг муулсангүй. Улстөрчдийг бол бүүр дурьдаагүй шүү.
Тэрнийг нь олон зуун мөртлөө “хямдхаан” мэдээллийн сувгууд нь хямдхаан үнэтэй “цацаж” өгнө.
Энэ хооронд араб даяар хувьсгал гарна. Тэрнийг нь соёлтой гэдэг цусны цагаан бөөмний өвчтөнгүүд Вангатай холбоно. Тэр болгар авгай Т.Живков буюу тухайн үеийн намын даргынхаа охинтой найзлаад, бас л мундаг сайн авилгач, пиарчин байсан байх магадлалтай байна. Соц нийгэмд бүгд хүлээн зөвшөөрсөн үзмэрч байна гэдгийг, тэр нийгэмд байж үзсэн нь нэг бодоод үзээрэй. Бусад нь намайг буруутгавал буруутга, буруугаа өмнө нь хүлээчихье.
Харин энд цианит натритай архи уусан нэг бөө бөөлнө. Зурагтаар, би бол чөлөөтэй бөөлнө, одоо дэлхий сөнөнө энэ тэр гээд төлбөртэй ярилцлага өгөөд сууж байх юм. Бас болоогүй ээ, 2012 киноноос санаа хусчихсан, аймаар том давалгаа Гималайн нурууг давна ч гэх шиг.
Яг үнэндээ бол хөдөлгөөнгүй матери гэж огт үгүй учир сүүлийн 100-200 сая жилийн чулуун мандлын шилжилтийг судлаад эрдэмтэд, 50 сая жилийн дараа гэхэд Австрали тив ойр хавийн арлуудаа хаман түрж умард зүгт буюу Ази тивийн өмнөд хэсэг рүү шахна. Үүний улмаас Энэтхэгийн хойг, Төв Ази руу улам хүчтэй түлхэж Гималай, Тянь шань, Памирын уулс нурууд улам өндөрсөнө гэж тооцоо гаргаад байна.
Юун чулуу шилжинэ гээд байнаа гэж асуух байхаа, чулуун нүүрс ухдаг нөхөр. Дахиад эхлэе. Нарны соронзон шуурга нэг идэвхиж нэг буурдаг. Та зууханд гал асаж байгааг нэг хараад үзээрэй. Хар ухаанаар зүйрлүүлэв.
Мартсанаас бид Сүүн зам гэдэг доод тал нь 100 сая гаруй нартай оддын системд хамаарагддаг. Түүнийг галактик гэж нэрлэнэ. Сар бол нартай адилхан өөрөө гэрэлтдэг гэдэг зарим хүнд хэлж байна, бусад нь уучлаарай.
Ер нь дэлхийн төрх байдлыг өөрчилсөн геологийн томоохон үйл явцууд 150-200 сая жилийн давтамжтайгаар явагддаг бөгөөд энэ нь галактикийн нэг жил гэсэн үг юм. Бас энэ нь галактикаас нарны аймаг дэлхийд үзүүлэх таталцлын хүчтэй шууд холбоотой ба энэ таталцлын нөлөө тойрог зам дагууд харилцан адилгүй байдаг. Жишээ нь уг хүч нарны аймаг галактикийн төвд ойртох үед алслан холдох үеэс 27 -35 хувь ихэсдэг байна. Үүний зэрэгцээ дэлхий нар хоёрын хоорондын зайны өөрчлөлтийн улмаас нарнаас ирэх цахилгаан соронзон цацрагийн хэмжээ өөрчлөгдөнө.
Галактикийн төвд ойртох үеийг галактикийн өвөл, холдох үеийг зун гэдэг ба бид одоо бол галактикийн өвөл амьдарч байна.
Энэ үед дэлхийн агшилт суларч, тэлэлт нэмэгдсэнээр уртрагийн дагуу эвдрэл болно. Жишээ нь: сая Японд болсон газар хөдлөлт.
Харин зун нь дэлхийн агшилт эрчимжиж, царцдаст өргөргийн дагуу хагарал бий болно гэдэг дүгнэлтийг одоогийн супер дуран авиатай биш, аль 50-60 оны эрдэмтэд цаасан дээр гаргачихсаныг, одоо ч зарим мундагууд ойшоохгүй байна.
Ямар, ямар дуран авиа, хиймэл дагуул ч гэх шиг. Хүн төрөлхтөн техниктэй байснаар хүчтэй болсон юм биш, ухаантай байсан учраас л тэр техникийг бүтээсэн юм. Бас зөвхөн “нүдний шил” зүүснээр хүн ухаантай болдоггүй юм. Яахав сүртэй л харагддаг байх л даа.
Бас нэг талаар зарим нэг өвчнийг гэр бүл салгахгүйн үүднээс, эмч нар шалтгааныг нь
худал хэлдэг шиг, хүн төрөлхтнийг айдас хүйдэст авхуулахгүйн тулд улстөрчид энэ тооцоог нуудаг ч байж магад.
За хэзээ ч үхэх юм билээ, юунаас нь айдаг юм бэ, яагаад би талхны өөдөс хайх ёстой юм бэ, хамгийн үнэтэй үнэртэй усаар “нөгөө 2 нүхээ угаая” гээд ард түмэн алх хадууртай алалцаад байвал, юун “Хоёр амбаартай Барлаа мэд” байгуулах. Ёстой пиар байтугай пиво архи өгөөд ч нэмэргүй юм болно. Тийм ч учраас дэлхийн улсууд улам бүр мэргэжлийн армитай болж байна.
Гэрээт цэрэг гэсэн сайхан нэртэй. Нэгэнт хэдэн жил цалингаа авсан хүн бууд гэвэл буудах л байх, ядаж тал нь. Харин хүчээр хонины бэлчээрээс нь чирээд ирсэн халтар жаал бол хамгийн том дарга сумын дарга гэж боддог ч, халтайсан ах дүүс рүүгээ буудахгүй л дээ.
За тэгээд дайнаас өмнө галав юүлэхэд хатуухан хэлвэл 7 тэрбум хүнээс 20 сая нь л үлдэхэд хүн төрөлхтөн “аврагдлаа” гэсэн үг. Техник технологи, урлаг утга зохиол байтугай сонгуулийн системтэйгээ үлдэнэ гэсэн үг. Тэгээд сүйрлийн дараа асар удалгүй хамгийн түрүүн солиу гажуу реклам, пиарыг нь дамжуулах “цагаан хоолой” хэрэгтэй болно. Даргын гарт чанга атгаастай. Учир нь тэр даргаар сонгогдох ёстой учир дууг нь олон түмэнд түгээх хэрэгтэй. Түүх ийм л байсан юм даа, найзууд аа.
2011/04/09
Япончуудын шинэ онигоо “Монголчуудаа тайван байцгаа”.
Тэнд нэг улс усанд автах гээд зовох мөртлөө 2 сая долларын ноолууран хөнжил биш стандартанд нийцсэн цэвэр ус, бэлэн хоол байвал болж байна гэж “ярваганах” зуураа Монгол сумочдын түрүүчээс нь “авилгал”-ын хэрэгт “яллаж” хөөх завсар, энд маниус нь дүүрэг болгонд 64 сая төгрөгөөр “усаа юүлэх сав” барьж, барьсан болон бариулсан 10-аад нөхдийн “садан”-гууд, доод 2 биш “дээд 2 нүхнийхээ усыг юүлэх” шахам баярлаж бахадсанаа гайхна.
Хүн ядарч зовох тусам бурхан мэт ухаарах бус аль болох л ганц олдох амьдралынхаа хором бүхэнд, бусдын тансаг гэсэн бүхнийг амсаж, эдлэхийг хүсдэг амьтан аж.
Ямар сайндаа Афганд олныг хамарсан үрэлгэн баян хурим хийхийг хориглож байхав дээ, саяхан. Талибан, террорист энэ тэр гэх завсар бас нөгөө “лам юмыг яаж мэдэх вэ гээд, юутай төрдөг” гэдэг шиг, баян тансаг хурим болдог л юм байна, цаана чинь. Бүр өрсөлдөөд байхаар нь Засгийн газар нь хориглож байна гэнэ дээ.
Тэнэг гэхэд хэцүү. Үнэхээр л ганцхан удаа амьдрах юм чинь. Та бүхэн дэлхийн дайнуудын үеэр талх биш шампаньск, үнэртэй ус, бялуу, уруулын будаг контрабандын гол наймаа байсан гэвэл итгэх үү?
Мэдээж буудуулах гэж байж “энэ тэр нүхэндээ” нуудаг алт, алмааз үнэтэй, үнэтэй. Тэгж зовсон жүүд үндэстэн 2000 жилийн өмнө энд манай нутаг байсан гээд 48 онд дахин мэндэлж болсон юм чинь, бид Чосонгоос Чех хүртэл энэ манай нутаг гэж заргалдаж болохгүй л юм байхдаа?
Батлан хамгаалах яамны стратеги судалгааны төв гэсэн байхаа тэнд ажилладаг Сүх-тэй залуу “хасгуудыг гетодоё” гэж бизнетворк гэдэг сайтан дээр “хуцаж”, жинхэнэ төрийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдээд сууж байхад дүлий дүмбэ нөхдүүд, тэр олон үндэстнийг Чингис шиг удирдаж чадахгүй юм чинь зарга үүсгээд яах вэ, тусламжаа дуугүй авч байя гэж суух биз дээ.
Ядаж уг нь бид, ноосоор дэлхийд 4-т ордог улс шүү дээ чааваас. Нүүрсийг нь ярихгүй ээ. Ямар Орос Хятадаас өөр “тас тэврэх” хөрш байх биш.
Намууд бэлэн мөнгө амлахгүй гэж гэрээ байгууллаа гэнэ. Намууд байтугай нам дотроо араасаа “хутгалдаг” шүү дээ. Нөгөө Бамбарын зулзага одоо тэр авилгачдаас бэлэн мөнгийг чинь авч өгнө гээд, өнөө Уянгаа Лянхуагаа турхирна. Өөрсдөө өгөөш бэлдчихээд, дараа нь тэр өгөөшөндөө өөрсдөө унаад байх юм.
Хөөрхий хаврын чуулган эхлэх өдөр манай оюутнууд солиотой юм шиг гэнэт архигүй монгол гэж ордон тойров. Цөөврүүд олуулаа аймаар ч, аймхай хүчгүй арслан ганцаараа сүртэй юм дөө. Түүнээс л айж бэлтрэгнүүдээ архигүй энэ тэр гэж гороолуулаад, орой нь архидуулаа биз.
Хамгийн сайн магтаал бол хэн ч магтаал гэж ойлгоогүй байхыг хэлнэ гэж Гораций бил үү, Цицерон хэлсэн юм гэнэ лээ. “Пиар” яг үүнтэй адил юм. Гэтэл манайд бол нэг муу “хүнсний лангуу”-ны менежер л хужаагаас ямар бүтээгдэхүүн авчирснаа зурагтаар чалчиж өгнө. Тэр архи, утасны маркетингийн дарга нарыг муулсангүй. Улстөрчдийг бол бүүр дурьдаагүй шүү.
Тэрнийг нь олон зуун мөртлөө “хямдхаан” мэдээллийн сувгууд нь хямдхаан үнэтэй “цацаж” өгнө.
Энэ хооронд араб даяар хувьсгал гарна. Тэрнийг нь соёлтой гэдэг цусны цагаан бөөмний өвчтөнгүүд Вангатай холбоно. Тэр болгар авгай Т.Живков буюу тухайн үеийн намын даргынхаа охинтой найзлаад, бас л мундаг сайн авилгач, пиарчин байсан байх магадлалтай байна. Соц нийгэмд бүгд хүлээн зөвшөөрсөн үзмэрч байна гэдгийг, тэр нийгэмд байж үзсэн нь нэг бодоод үзээрэй. Бусад нь намайг буруутгавал буруутга, буруугаа өмнө нь хүлээчихье.
Харин энд цианит натритай архи уусан нэг бөө бөөлнө. Зурагтаар, би бол чөлөөтэй бөөлнө, одоо дэлхий сөнөнө энэ тэр гээд төлбөртэй ярилцлага өгөөд сууж байх юм. Бас болоогүй ээ, 2012 киноноос санаа хусчихсан, аймаар том давалгаа Гималайн нурууг давна ч гэх шиг.
Яг үнэндээ бол хөдөлгөөнгүй матери гэж огт үгүй учир сүүлийн 100-200 сая жилийн чулуун мандлын шилжилтийг судлаад эрдэмтэд, 50 сая жилийн дараа гэхэд Австрали тив ойр хавийн арлуудаа хаман түрж умард зүгт буюу Ази тивийн өмнөд хэсэг рүү шахна. Үүний улмаас Энэтхэгийн хойг, Төв Ази руу улам хүчтэй түлхэж Гималай, Тянь шань, Памирын уулс нурууд улам өндөрсөнө гэж тооцоо гаргаад байна.
Юун чулуу шилжинэ гээд байнаа гэж асуух байхаа, чулуун нүүрс ухдаг нөхөр. Дахиад эхлэе. Нарны соронзон шуурга нэг идэвхиж нэг буурдаг. Та зууханд гал асаж байгааг нэг хараад үзээрэй. Хар ухаанаар зүйрлүүлэв.
Мартсанаас бид Сүүн зам гэдэг доод тал нь 100 сая гаруй нартай оддын системд хамаарагддаг. Түүнийг галактик гэж нэрлэнэ. Сар бол нартай адилхан өөрөө гэрэлтдэг гэдэг зарим хүнд хэлж байна, бусад нь уучлаарай.
Ер нь дэлхийн төрх байдлыг өөрчилсөн геологийн томоохон үйл явцууд 150-200 сая жилийн давтамжтайгаар явагддаг бөгөөд энэ нь галактикийн нэг жил гэсэн үг юм. Бас энэ нь галактикаас нарны аймаг дэлхийд үзүүлэх таталцлын хүчтэй шууд холбоотой ба энэ таталцлын нөлөө тойрог зам дагууд харилцан адилгүй байдаг. Жишээ нь уг хүч нарны аймаг галактикийн төвд ойртох үед алслан холдох үеэс 27 -35 хувь ихэсдэг байна. Үүний зэрэгцээ дэлхий нар хоёрын хоорондын зайны өөрчлөлтийн улмаас нарнаас ирэх цахилгаан соронзон цацрагийн хэмжээ өөрчлөгдөнө.
Галактикийн төвд ойртох үеийг галактикийн өвөл, холдох үеийг зун гэдэг ба бид одоо бол галактикийн өвөл амьдарч байна.
Энэ үед дэлхийн агшилт суларч, тэлэлт нэмэгдсэнээр уртрагийн дагуу эвдрэл болно. Жишээ нь: сая Японд болсон газар хөдлөлт.
Харин зун нь дэлхийн агшилт эрчимжиж, царцдаст өргөргийн дагуу хагарал бий болно гэдэг дүгнэлтийг одоогийн супер дуран авиатай биш, аль 50-60 оны эрдэмтэд цаасан дээр гаргачихсаныг, одоо ч зарим мундагууд ойшоохгүй байна.
Ямар, ямар дуран авиа, хиймэл дагуул ч гэх шиг. Хүн төрөлхтөн техниктэй байснаар хүчтэй болсон юм биш, ухаантай байсан учраас л тэр техникийг бүтээсэн юм. Бас зөвхөн “нүдний шил” зүүснээр хүн ухаантай болдоггүй юм. Яахав сүртэй л харагддаг байх л даа.
Бас нэг талаар зарим нэг өвчнийг гэр бүл салгахгүйн үүднээс, эмч нар шалтгааныг нь
худал хэлдэг шиг, хүн төрөлхтнийг айдас хүйдэст авхуулахгүйн тулд улстөрчид энэ тооцоог нуудаг ч байж магад.
За хэзээ ч үхэх юм билээ, юунаас нь айдаг юм бэ, яагаад би талхны өөдөс хайх ёстой юм бэ, хамгийн үнэтэй үнэртэй усаар “нөгөө 2 нүхээ угаая” гээд ард түмэн алх хадууртай алалцаад байвал, юун “Хоёр амбаартай Барлаа мэд” байгуулах. Ёстой пиар байтугай пиво архи өгөөд ч нэмэргүй юм болно. Тийм ч учраас дэлхийн улсууд улам бүр мэргэжлийн армитай болж байна.
Гэрээт цэрэг гэсэн сайхан нэртэй. Нэгэнт хэдэн жил цалингаа авсан хүн бууд гэвэл буудах л байх, ядаж тал нь. Харин хүчээр хонины бэлчээрээс нь чирээд ирсэн халтар жаал бол хамгийн том дарга сумын дарга гэж боддог ч, халтайсан ах дүүс рүүгээ буудахгүй л дээ.
За тэгээд дайнаас өмнө галав юүлэхэд хатуухан хэлвэл 7 тэрбум хүнээс 20 сая нь л үлдэхэд хүн төрөлхтөн “аврагдлаа” гэсэн үг. Техник технологи, урлаг утга зохиол байтугай сонгуулийн системтэйгээ үлдэнэ гэсэн үг. Тэгээд сүйрлийн дараа асар удалгүй хамгийн түрүүн солиу гажуу реклам, пиарыг нь дамжуулах “цагаан хоолой” хэрэгтэй болно. Даргын гарт чанга атгаастай. Учир нь тэр даргаар сонгогдох ёстой учир дууг нь олон түмэнд түгээх хэрэгтэй. Түүх ийм л байсан юм даа, найзууд аа.
2011/04/09
Ален Арман “Агуу”
Мэдэхгүй. Энэ орчлонд юу агуу вэ? Бидний нүдэнд үзэгдэж байгаа хэдэн тэрбум гэрлийн жилийн өмнөх од гариг уу, өчигдөр автобусанд настай эмгэнд суудал тавьж өгсөн нусаа гоожуулсан хүүхэд үү, бага байхад минь зөв хариулсан байхад зүтгэсээр байгаад сайн тавьсан өнөө нэрийг нь ч санахгүй байгаа багш уу, хувь хишгээ хүртэх гэж хар хүйтэнд өдөржин зогсох хөгшдийг “освенциумын” хуяг шиг зандрах банкны ажилтнууд уу...?
“Бүү мэд, мэдсэнийг бүү ав” гэдэг нь Чингис хааныг хорлосон тангадын хараал юм гэдэг. Уг нь би яс үндсээр ялгаварлан гадуурхагч биш. Зүгээр л нүүрэн дээр “бачка” гардаг учраас л “төрсөн эхийг минь санагдуулна” гэдэг “со”-той реклам болон “со” үсэгтэй учраас л “со” болчихдог хятад “эгч” нарын /орос ах гэдэг юм чинь өөр зүйрлэх юм олдсонгүй/ гуанзанд орж халуун ногоотой хоол идэх дургүй. Дээр нь, дээр доор олон мэдрэлийн “со”-той нөхдүүд миний мэдрэлийг “со”-той болтол оролдох учир үүр шөнөөр хэн нь “агуу” болохыг бодов.
Мартахаасаа өмнө нэг юм хэлье. 1950-аад онд Буриад Монголын Автономит гэдэг нэр устсан шиг, ер нь монгол угсаатан Чингисийн байна уу, хэний ч шивэртэй оймсыг ямар хааных гээд, хаанаа ч залсан байг өөрийгөө өвөр болон ар монгол бүр буриад хотон гэж боддоггүйтэй адил, “со”-чууд ч өөрсдийгөө тэгж боддоггүй.
Тэр газар зүйн байрлал дээр нь одоо хүртэл амьдрал нь “хоосон” элэг нь хатсан олон олон ах дүүс бий.
За тэр яах вэ, МЭӨ 1122 онд Ци Цзы гэдэг тухайн үедээ л том сайд Хятадад өөр хаан гарч ирсэнд дургүйцэн, өөрийн талын юм уу, омгийн 5000 орчим хүнийг дагуулан ар тийш нүүж, нэгэн сайхан хүч султай овог аймагтай “хоосон” хойг олсон нь одоогийн нөгөө ах дүүс хүний өмнөөс хэрэлдээд байгаа “Чосон” буюу Өглөөний сэрүүн тунгалагийн орон хэмээх нэр зүүсэн гэдэг. За өнөө цагаар бол сайд хэвээр нь байлгахгүй гэхээр нь шинэ нам байгуулсан юм уу даа. Тэгэхээр “со” бичиг ч гэсэн хятадаас л эх авсан хэрэг.
Эндээс эх сурвалж буюу түүх хаанаас эхэлдэг тухай бодоход хүрэв. Түүнийг хүн л бичдэг. Бидний алдар хүндтэй жанжин энэ тэр гээд байгаа олон олон “агуу” алдартан бол тухайн үедээ байтугай одоо ч тэр, хүний хэмжүүрээр бол “цайрчихсан алуурчид” шүү дээ.
Өөрөө “агуу” болох гэж хүмүүсийг алж хядаж, нулимс хараалан дунд умбаж яваад, өнөөдөр хөшөө дурсгалдаа биднийг мөргүүлэх нь үнэхээр “агуу” бөгөөд “со” хувь тавилан юм даа. Нялх хүүхдүүдийг мориор гишгүүлж, хүний толгойгоор овоо хийгээд дээр нь морьтойгоо гарч зогсох, өөртөө бууж өгсөнгүй гээд хэдэн мянгаар нь өлсгөж юмуу тахал тарааж алах, хөхүүл эхийн мээмийг таслаж нохойгоо тэжээх энэ бүхэн “агуу” үйл юм байх аа даа. Амаа мэдэхгүй амьтдын ярьж буйгаар.
Тэр хүн “агуу” жанжин байсан гэж би хүүхдэд хэлдэггүй, алуурчин бол гэсэнтэй адил сонсогдоно.
Эрхэм та уучлаарай би Юлий Цезараас өгсүүлээд, түүнийг самарсан хүүхний өвөг дээдсийн хаан нь болох Александр Македонский энэ тэр бас Ашуг хаан за даа, дээр нь нэрийг нь ч мэдэхгүй олон алдартны тухай ярьж буй болохоос, нөгөө юм л бол тал талаас нь “мөлждөг” нэг хүнийг чинь яриагүй шүү.
Амьтан идэх хоолны төлөө бие биенээ хөнөөдөг. Харин хүн зөвхөн өөрийгөө “агуу” болохыг мэдрэх гэж хүнээ хөнөөдөг. Зөвхөн алт зэс, нефть булаацалдаад байлддаг юм биш. Архины мөнгө адилхан гаргасангүй гээд хутгалах бол байдаг л шалтаг. Тэр өөрийгөө хүндлүүлэхийг хүсдэг байх нь.
Надад руу “мэйл” бичдэг нэг “со” нөхөр өөрийгөө “агуу” хувь тавилантай болохыг дээр нь бас намайг тийм гэж итгүүлэх санаатай “со“- но.
Уучлаарай, та нар л тэр шамбалын байна уу, шар улаан, цэнхэр хувьсгалаа хий. Нээрэн цаана чинь бүр “мэргэшсэн мэргэжлийн хувьсгал импортлогч” - д байгаа шүү дээ. Захиалгаа өгөхгүй юу? Эсвэл тэд эхнээсээ энд тэнд удирдах зөвлөлд ороод завгүй болчихоод намайг сонирхоо юу. Би тэгж далдганадаг “со” биш.
Орчлонд “со” юм их болж байна. Нөгөө “агуу” АНУ-д ижил хүйстэн армид байх эрхтэй болж байх шиг. Нүхээ андуураад тийм болдог юм уу гэтэл, хоёр нүх хүртэл “хоосон” орон зайнд юу яагаад байгаа нь нөгөө “агуу” ихийг харуулж байгаа хэрэг буюу та нарын “со” биз.
Удахгүй сургуульд нь хүртэл ижил хүйстнүүдийн анги бий болох нь л дээ, “агуу” улс юм чинь.
Сургууль гэснээс нөгөө бөгс бөөрний биш зүгээр л нэг ханиадны 70% нь сургуулиас, 30% нь цэцэрлэгийн багтаамжаас болж дэгддэг, нэг ширээн дээр 3 хүүхэд суух бол юу ч биш гээд л нэг нөхөр толгойгоо сэгсрэн сууна. Гэтэл хурган дарга нарын өрөөнд бараг нэг анги хүүхэд хичээллэхээр том байдаг.
Гайхалтай нь дэлхийн хамгийн ууган парламент болох Их Британы лордуудын танхимыг та очиж биш юмаа гэхэд гадаад мэдээгээр нэг хараад, өөрийнхөө их хурлын танхимтай харьцуул. Тэр муу Британичуудын хажууд үнэхээр “агуу”. Арабын султанууд авч тоглодог шонхорынхоо төлөө шинэ байр барь гэж мөнгө шидэх зуур анд нөхөр “төлөг”-үүд 2 сая долларын улаан модон сандал ширээ хийж өгнө. Их л үнэтэй “агуу” ууц юм байх.
Тэгээд бодов. За тэр ханиад яахав. Харин нийт ард түмний ядуурлын 70 % нь эрчүүдийн, 30 % нь эмэгтэйчүүд хүүхдүүдийн өөрсдийнх нь буруу өөр хэнийх ч биш гэж нөгөө Олон улсын нэр барьсан судалгаачингууд толгойгоо сэгсрэн суух цаг айсуй.
Нээрэн манайд ирсэн олон улсын байгууллагын ажилтнууд нэг бол ижил хүйстэн бас дээр нь ДОХ-той үгүй ядаж гэр бүлгүй нөхөд байдаг нь яах вэ. Ажиллах хугацаа нь дууссаны дараа манайд том том компаний захирал зөвлөх болдог нь “агуу” их хайр биш гэж үү?
Ер нь “хоосон” хүн л өөрийгөө үнэтэй элдэв эд хэрэглэл, чимэг зүүлтээр чимдэг. Бид ч “хоосон”, бидэнд “агуу” царайлах нөхдүүд ч “хов хоосон” байдаг.
Тийм ч учир жинхэнэ гоо бүсгүйчүүд амьтны арьс нөмөрдөггүй “хоосон” зургаа авахуулдаг.
Будда байтугай Мухаммед, Христ хүртэл өөрийгөө Бурхан биш ертөнцийн жам ёсыг хүмүүст ойлгуулах гэж яваа хүн гэж хэлдэг сургадаг байсан юм гэнэ лээ.
Үхсэнийх нь дараа бүгд найз болдог шиг үлдсэн хэд нь “со”-рч, “со”-той мань мэтэд нөгөө нөхрийг ямар “агуу” болохыг итгүүлж, хэдэн үеэр маань “тархи угааж”, тухайн үедээ л “медиа пи ар” болох бүрээ бишгүүр, бувтнуур, бүжиг энэ тэрийг бий болгосон.
Та нар заавал Их бага хөлгөн гэлтгүй лал, хэрээст энэ тэрийг монголоороо орчуулаад үзээрэй. Хэлтэй мөртлөө толгой нь “хоосон” олон хүн хэн нэгний орхисон “хоосон” зайг нөхдөг болсон юм хойно. Яг адилхан ийм л байгаа.
- Бурхан минь, намайг бас үйлдсэн нүглийг минь өршөө.
Нөгөө “агуу” нөхдүүд ч ингэж залбирдаг байсан, байгаа, байх ч болно.
2010/12/24
“Бүү мэд, мэдсэнийг бүү ав” гэдэг нь Чингис хааныг хорлосон тангадын хараал юм гэдэг. Уг нь би яс үндсээр ялгаварлан гадуурхагч биш. Зүгээр л нүүрэн дээр “бачка” гардаг учраас л “төрсөн эхийг минь санагдуулна” гэдэг “со”-той реклам болон “со” үсэгтэй учраас л “со” болчихдог хятад “эгч” нарын /орос ах гэдэг юм чинь өөр зүйрлэх юм олдсонгүй/ гуанзанд орж халуун ногоотой хоол идэх дургүй. Дээр нь, дээр доор олон мэдрэлийн “со”-той нөхдүүд миний мэдрэлийг “со”-той болтол оролдох учир үүр шөнөөр хэн нь “агуу” болохыг бодов.
Мартахаасаа өмнө нэг юм хэлье. 1950-аад онд Буриад Монголын Автономит гэдэг нэр устсан шиг, ер нь монгол угсаатан Чингисийн байна уу, хэний ч шивэртэй оймсыг ямар хааных гээд, хаанаа ч залсан байг өөрийгөө өвөр болон ар монгол бүр буриад хотон гэж боддоггүйтэй адил, “со”-чууд ч өөрсдийгөө тэгж боддоггүй.
Тэр газар зүйн байрлал дээр нь одоо хүртэл амьдрал нь “хоосон” элэг нь хатсан олон олон ах дүүс бий.
За тэр яах вэ, МЭӨ 1122 онд Ци Цзы гэдэг тухайн үедээ л том сайд Хятадад өөр хаан гарч ирсэнд дургүйцэн, өөрийн талын юм уу, омгийн 5000 орчим хүнийг дагуулан ар тийш нүүж, нэгэн сайхан хүч султай овог аймагтай “хоосон” хойг олсон нь одоогийн нөгөө ах дүүс хүний өмнөөс хэрэлдээд байгаа “Чосон” буюу Өглөөний сэрүүн тунгалагийн орон хэмээх нэр зүүсэн гэдэг. За өнөө цагаар бол сайд хэвээр нь байлгахгүй гэхээр нь шинэ нам байгуулсан юм уу даа. Тэгэхээр “со” бичиг ч гэсэн хятадаас л эх авсан хэрэг.
Эндээс эх сурвалж буюу түүх хаанаас эхэлдэг тухай бодоход хүрэв. Түүнийг хүн л бичдэг. Бидний алдар хүндтэй жанжин энэ тэр гээд байгаа олон олон “агуу” алдартан бол тухайн үедээ байтугай одоо ч тэр, хүний хэмжүүрээр бол “цайрчихсан алуурчид” шүү дээ.
Өөрөө “агуу” болох гэж хүмүүсийг алж хядаж, нулимс хараалан дунд умбаж яваад, өнөөдөр хөшөө дурсгалдаа биднийг мөргүүлэх нь үнэхээр “агуу” бөгөөд “со” хувь тавилан юм даа. Нялх хүүхдүүдийг мориор гишгүүлж, хүний толгойгоор овоо хийгээд дээр нь морьтойгоо гарч зогсох, өөртөө бууж өгсөнгүй гээд хэдэн мянгаар нь өлсгөж юмуу тахал тарааж алах, хөхүүл эхийн мээмийг таслаж нохойгоо тэжээх энэ бүхэн “агуу” үйл юм байх аа даа. Амаа мэдэхгүй амьтдын ярьж буйгаар.
Тэр хүн “агуу” жанжин байсан гэж би хүүхдэд хэлдэггүй, алуурчин бол гэсэнтэй адил сонсогдоно.
Эрхэм та уучлаарай би Юлий Цезараас өгсүүлээд, түүнийг самарсан хүүхний өвөг дээдсийн хаан нь болох Александр Македонский энэ тэр бас Ашуг хаан за даа, дээр нь нэрийг нь ч мэдэхгүй олон алдартны тухай ярьж буй болохоос, нөгөө юм л бол тал талаас нь “мөлждөг” нэг хүнийг чинь яриагүй шүү.
Амьтан идэх хоолны төлөө бие биенээ хөнөөдөг. Харин хүн зөвхөн өөрийгөө “агуу” болохыг мэдрэх гэж хүнээ хөнөөдөг. Зөвхөн алт зэс, нефть булаацалдаад байлддаг юм биш. Архины мөнгө адилхан гаргасангүй гээд хутгалах бол байдаг л шалтаг. Тэр өөрийгөө хүндлүүлэхийг хүсдэг байх нь.
Надад руу “мэйл” бичдэг нэг “со” нөхөр өөрийгөө “агуу” хувь тавилантай болохыг дээр нь бас намайг тийм гэж итгүүлэх санаатай “со“- но.
Уучлаарай, та нар л тэр шамбалын байна уу, шар улаан, цэнхэр хувьсгалаа хий. Нээрэн цаана чинь бүр “мэргэшсэн мэргэжлийн хувьсгал импортлогч” - д байгаа шүү дээ. Захиалгаа өгөхгүй юу? Эсвэл тэд эхнээсээ энд тэнд удирдах зөвлөлд ороод завгүй болчихоод намайг сонирхоо юу. Би тэгж далдганадаг “со” биш.
Орчлонд “со” юм их болж байна. Нөгөө “агуу” АНУ-д ижил хүйстэн армид байх эрхтэй болж байх шиг. Нүхээ андуураад тийм болдог юм уу гэтэл, хоёр нүх хүртэл “хоосон” орон зайнд юу яагаад байгаа нь нөгөө “агуу” ихийг харуулж байгаа хэрэг буюу та нарын “со” биз.
Удахгүй сургуульд нь хүртэл ижил хүйстнүүдийн анги бий болох нь л дээ, “агуу” улс юм чинь.
Сургууль гэснээс нөгөө бөгс бөөрний биш зүгээр л нэг ханиадны 70% нь сургуулиас, 30% нь цэцэрлэгийн багтаамжаас болж дэгддэг, нэг ширээн дээр 3 хүүхэд суух бол юу ч биш гээд л нэг нөхөр толгойгоо сэгсрэн сууна. Гэтэл хурган дарга нарын өрөөнд бараг нэг анги хүүхэд хичээллэхээр том байдаг.
Гайхалтай нь дэлхийн хамгийн ууган парламент болох Их Британы лордуудын танхимыг та очиж биш юмаа гэхэд гадаад мэдээгээр нэг хараад, өөрийнхөө их хурлын танхимтай харьцуул. Тэр муу Британичуудын хажууд үнэхээр “агуу”. Арабын султанууд авч тоглодог шонхорынхоо төлөө шинэ байр барь гэж мөнгө шидэх зуур анд нөхөр “төлөг”-үүд 2 сая долларын улаан модон сандал ширээ хийж өгнө. Их л үнэтэй “агуу” ууц юм байх.
Тэгээд бодов. За тэр ханиад яахав. Харин нийт ард түмний ядуурлын 70 % нь эрчүүдийн, 30 % нь эмэгтэйчүүд хүүхдүүдийн өөрсдийнх нь буруу өөр хэнийх ч биш гэж нөгөө Олон улсын нэр барьсан судалгаачингууд толгойгоо сэгсрэн суух цаг айсуй.
Нээрэн манайд ирсэн олон улсын байгууллагын ажилтнууд нэг бол ижил хүйстэн бас дээр нь ДОХ-той үгүй ядаж гэр бүлгүй нөхөд байдаг нь яах вэ. Ажиллах хугацаа нь дууссаны дараа манайд том том компаний захирал зөвлөх болдог нь “агуу” их хайр биш гэж үү?
Ер нь “хоосон” хүн л өөрийгөө үнэтэй элдэв эд хэрэглэл, чимэг зүүлтээр чимдэг. Бид ч “хоосон”, бидэнд “агуу” царайлах нөхдүүд ч “хов хоосон” байдаг.
Тийм ч учир жинхэнэ гоо бүсгүйчүүд амьтны арьс нөмөрдөггүй “хоосон” зургаа авахуулдаг.
Будда байтугай Мухаммед, Христ хүртэл өөрийгөө Бурхан биш ертөнцийн жам ёсыг хүмүүст ойлгуулах гэж яваа хүн гэж хэлдэг сургадаг байсан юм гэнэ лээ.
Үхсэнийх нь дараа бүгд найз болдог шиг үлдсэн хэд нь “со”-рч, “со”-той мань мэтэд нөгөө нөхрийг ямар “агуу” болохыг итгүүлж, хэдэн үеэр маань “тархи угааж”, тухайн үедээ л “медиа пи ар” болох бүрээ бишгүүр, бувтнуур, бүжиг энэ тэрийг бий болгосон.
Та нар заавал Их бага хөлгөн гэлтгүй лал, хэрээст энэ тэрийг монголоороо орчуулаад үзээрэй. Хэлтэй мөртлөө толгой нь “хоосон” олон хүн хэн нэгний орхисон “хоосон” зайг нөхдөг болсон юм хойно. Яг адилхан ийм л байгаа.
- Бурхан минь, намайг бас үйлдсэн нүглийг минь өршөө.
Нөгөө “агуу” нөхдүүд ч ингэж залбирдаг байсан, байгаа, байх ч болно.
2010/12/24
Friday, April 30, 2010
Ален Арман "Дахиж гэрлэсэн нь"
/Ёгт өгүүлэл/
Энэ явдал чухам хэзээ болсныг Арман тод санадаггүй ч гэлээ, барагтаа л бол өөрөөсөө салгадаггүй, үргэлж энгэрийнхээ халаасанд чихчихсэн явдаг, хуудаснууд нь гарын арван хуруу шиг тал тал тйиш арзайсан ч, яг үнэндээ дэлгэсэн алганаас томгүй улаан бор “лидринэн” хавтастай тэмдэглэлийнхээ дэвтэрийн эхний хуудсан дээр “Энэ өдөр, би дахиж гэрлэлээ” хэмээн бага зэрэг тасалдсан цэнхэр тосон балаар дурайтал нь бичсэн байдаг юм.
Гудамных нь хөршүүд, за тэгээд ойр хавийн хэрэгт дуртай улс цөм, түүнийг дахин гэрлэсэн тухай нь, яагаав, өнгөрөгч 7 сарын дундуур гэв гэнэт “Гэгээн өдөр цэлмэг тэнгэрээс аянга цахих” шиг цахиж, аадар асгарч, айл, амьтан хүнийг “залгидаг” тэр өдрийн маргааш нь л олж мэдэцгээжээ.
Гэхдээ нууц огт санамсаргүйгээр задарсан бөгөөд урьд намын үүр, нэгдэл хоршоонд насаараа “хариуцлагатай алба” хашиж явсан, тэр тухай нь төрөөс олон түмнийг анзаарч хүндэлж яваг гэж шагнасан, “Ардын хувьсгалын 73 жилийн ойн медаль”- аа “уншлагатай сахиус” шиг үргэлж “гялалзуулж” явдаг “Медаль” Алтансүх гуайн бага зээ Занданбат, тэр өглөө ус уруйнд идэгдсэн гудмаар урт төмөр дэгээ барьчихаад, энд тэнд овоорсон бөөн лаг шавар шороог ухаж төнхөж яваад, өнөөх Арманы биеэсээ огт салгадаггүй хүрэн улаан дэвтэрийг, энэ гудманд 90 оны эхээр хаанаас ч билээ Дунд бил үү Дорно эсвэл Өмнө нэг бол Говь нь урдаа ороод Алтайгаас ч бил үү, ямарч байсан нэг говьтой нутгаас, ганцаархнаа гурван “гахай” хувцас, хогшилтой “нүүдэллэн ирсэн”-ээс хойш, нөхөр байтугай сүүдэр ч дагуулж “олны танил” болоогүй мөртөө, яг 3 жилийн зайтайгаар 5 хүүхэд “цувуулан” гаргасан Уянгаа гэдэг “аэробик”-ийн тамирчин шиг “чавхийсэн” биетэй ч, 10 буудалд нэг хуушуурны гуанзанд тогооч хийдэг царайлаг хүүхний, хуучин соц-ийн үед суртал ухуулгын самбар байсныг нь хэн ч хараад ойлгох, “Хүн бүр бага балчираасаа хир буртаг өчүүхэн ч үл халдаа...” гэх Ю. Цэдэнбал даргын хэлсэн үгийг, орос монгол хоёр хүүхдийн тагтаа тэврэн инээмсэглэсэн зурагны доор “тунхагласан”, хашааны төмөр хаалганых нь яг тэндээс олсоноор тэр гудманд амьдардаг хүн амьтан бараг л бүтэн өдрийн турш, айл гэрийн аз жаргалтай амьдрал, хайр сэтгэл, хүн чанар, салалт гэрлэлт, бутач болон өнчин өрөөсөн хүүхэд, бүр цаашлаад Цэдэнбалыг Филатова авгай, Оросын КГБ хоёрын хэн нь хордуулж “мангар” болгосон талаар, эцэс сүүлдээ ардчилал, зах зээл, эдийн засгийн хямрал, дараагийн Ерөнхий сайд хэн байвал зохилтой вэ гэхмэтчилэнгээр “түмэн үйл”-ийг “шүүн хэлэлцэх” “нээнтэг” өдөөгджээ.
- За даа, энэ нөгөө Арман...Яагаав манайх чинь ганц л Армантай шүү дээ...Цаадахь чинь харагдаж байгаа шигээ нэг их гэмгүй ариухан амьтан биш бололтой...
Амралтын өдөр таарсан болоод, тэгээд ч нэгд, гадаа өчигдрийн борооны самсаа зөөллөх чийг, энд тэнд шонгийн модны доор “байгалийн шалгарал”-аар “амьдарсан” багваахай, морин шарилжны үнэртэй холилдоод, дээр нь тэр гудамны ганц фермер Жунай гуайн хэзээ ч “сэрийсэн” дэлэн шигээ “таргалж” үзээгүй, ганц алаг эрээн үнээ үүрээр, хуучин Цагаан давааны хогийн цэг өөд “бэлчээр”-лэхээр гарахдаа, “жим маяг”- аар “нялгадсан” шинэхэн, хар ногоон баастай нийлээд, тийм гэхийн аргагүй хөдөө тал нутаг, малчин ахуйг сэм сэм санагдуулаад нэн таатай.
Хоёрт, бас өчигдрийн айхтар уруй, нөгөө өнгөрдөг 2008 оны сонгуулиар нэр дэвшигч хэн ч билээ, тэр л хаанаас ч юм, 21-р зуунд Монгол хүн лааны гэрэлд амьдарч болохгүй гэж бараг л нөгөө хэдийг “загнах” нь холгүй, яарч сандран авчирч, өнөө “Дошираг” Баяраагийн түц-ний зүүн талд мөн л хам хум, харуй бүрийгээр хоёр согтуу нөхрөөр “зоолгож”, “тог”-той залгуулсан “таранспорматор”-ыг нь “татаад унагасан” учир хэд хоногтоо мэдээ, мэдээллээс тасарч байгаагаа бүгд ойлгож байлаа.
Тэгээд л түрүүхэн дээ, Тэрбиш гуайн хашааны үүдэнд, мөн л саяхан болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр “Шинэ амьдрал” ч бил үү, “Шинэ тосгон” ч бил үү тийм нэг хөдөлгөөнөөс нэр дэвшигчдийн хэнийг нь ч билээ дэмжээрэй гэж “бэлэглэсэн”, сүүдрэвчтэй ширээ сандал дээр, тэр сүүдрэвчээс яг хоёр том алхамын цаана хэвтэх, нөгөө алаг үнээний шинэхэн баасан дээр шавах ногоон ялаанууд шиг “шавцгаагаад”, “Дошираг” Баяраагаас хэн нь ч билээ 14 хоногийн өмнө зээлээр авсан ч, хэн төлөх нь мэдэгдэхгүй байгаа нүүрэн тал нь “дойлуур” –ын зурагтай, халтар хөзрөөр “муушги”-дах үед Алтансүх өвгөн нэг их чухал царайлан хөмхийгөө зуун, хөзрөө ширтэж сууснаа ингэж дуугарсан юмаа...
- Тийм үү? Та яаж мэдээ вэ?
Өөрөөс нь зээлсэн хөзрөөр тоглож байгаа, тэгээд ч энд сууж байгаа улсыг сайн таньж мэддэг болохоороо л тэгж зээлүүлсэн юм шүү гэдгээрээ байнга түрий барин, тоглоомонд дээгүүр дуртай газраа суудаг “Дошираг” Баяраа ингэж асуух завсраа өвгөний модыг харчих санаатай, хялам хялам хийнэ.
- За даа би ч танил тал, холбоо сүлбээ ихтэй, та нарыг бодвол төрд олон жил хөлс хүчээ гарган зүтгэлээ...Мэдэхгүй чадахгүй юм ч ховор, ёстой “Далдыг хардаг Далай лам” л гэсэн үг...Хэ хэ...Хнн...хнн...Мэдээллийн эрин үед байна шүү таминь, мэдээлэлтэй хүн л баяжина гэж ярих юм билээ...Яагаав манай энэ түнжин толгойтын ээж, нөгөө санхүүгийн сургуулийн төгсөх курсын оюутан бага охин тэгж байна лээ. Бодвол тэр сургууль номын мундаг доктор, “порпосор”-ууд нь тэгж заагаа биз, хараажаар миний муу охин аавыгаа дуурайсан бол ийм лут тасарсан ухаантай байх ёсгүй...хэмээн Алтансүх өвгөн нөгөө хэдийнхээ дээгүүр алсыг ширтсэн шигээ, дээд сургуульд, тэр тусмаа зах зээл, санхүүгийн хямралын хүнд энэ цаг үед, санхүүгийн сургуульд дөрвөн удаа жилийн чөлөө авсан ч, үргэлжлүүлэн “төгсөх курстээ суралцаж” байгаа охиноороо “бахархал” – аа.
- Ээ чөтгөр...Би орохгүй, өнжлөө...Ер нь өнөө өглөөнөөс хойш бүх юм нэг л бүтэл муутай, баргар байх чинь...Болъё чи минь....Нээрэн Арман яасан гэнээ? Ямар нэг буруу хэрэг хийгээ юу? Уг нь надад гайгүй л залуу шиг санагддаг байсан юм. Муу хүн байсан юм бол, зээлсэн мөнгөө өгөхгүй байж болно гэсэн үг биз дээ , Алтансүх гуай ? Уг нь ч надаас хагас жил нэхээгүй л дээ...
Зөвхөн өнөөдөр биш бараг өдөр бүр. Мөнгө л олдвол “ногоортолоо” уудаг, тэрнээсээ болж маргааш нь хэзээ ч “гэгээлэг” байж үзээгүй, бас хэзээ ч энэ хөгшчүүлтэй “мушгиад” хожиж үзээгүй мөрт, шувт “Өнөөдөр л баргар байна, өнөөдөр л азгүй байна” гэж “өөдрөг” “гувганадаг”, цагтаа “толгой”-той ч , толгой нь ч “дээрээ” үстэй байсан, тэгээд хойно сурч байхдаа, нэг орос нөхөртэй хүүхэн булаацалдаж толгойг нь хагалсан хэргээр хөөгдөж ирсэн цагаас, амьдрал нь “өөдрөг” болж үзээгүй “Партизан” Цогоо ингэж асуулаа. “Медаль” Алтансүх хоёр гараа алдлан мөрөө хавчаад:
- Ишш Цогоо минь, хүнийг чинь шууд хараад таних аргагүй шүү дээ. Дан ялангуяа өнөө ийм цагт. Жишээ нь: Чамайг одоо танай Баярмаагаас өөр нэг ч хүүхэн, хойно онц сурч явсан, хэдийгээр хар амиа бодоод дув дуугүй сургууль соёлоо төгсөөд ирж болох байсан ч, эх орныхоо төлөө тэр бүхнээ золиослоод, оросуудыг монголоос гарч яв, ардчилал эрх чөлөө гэж Монголд ч тэр ардчилал гэдэг юм “иймпоорт”-логдож ирээгүй байхад, жагсаж цуглаж явсанаасаа болж “нутагтаа цөлөгдөж”, улмаар хавчигдаж, одоо хүртэл хүн шиг амьдарч чадахгүй байгаа гэдгийг мэдэхгүй шүү дээ...гэв.
- Мэдэх нь байтугай хэлсэн ч үнэмшихгүй юм чинь...Хи хи хи...гэж,
“Партизан” Цогоогийн эхнэр Баярмаатай ноднин намар нэг шөнө “Дошираг” Баяраагийн түц-ний дэргэд тэврэлдэж байгаад мань эрд “яг гардуулж”, нэг үүдэн шүд, таван шил “найрка”-гаар “төлбөр”-өө төлсөн, “Бензин” Ганаа нөгөө хугархай шүднийхээ ормыг хэлээрээ тэмтрэн байж инээлээ.
- За ардчиллын партизан айж байвал аравсал панзын хүү ордог хэрэг. Аз хүү байвал ёоз хүүгээр цохино...Тэгсэн чинь...Цааш нь яриач, Алтансүх гуай? Харин Цогоогийн хувьд ардчилалын төлөө амь хайргүй зүтгэж явсан “партизан” учир авилгачдад үйлчилдэг энэ “пээдгэр” сэтгүүлчээс зээлэх байтугай, за зодох нь юу юм бэ, зүгээр ардчилал бэлэглэснийхээ албан “татаас”-ыг хааяа авч байх нь, юу нь буруу байх билээ, тийм ээ таминь ээ...гэж,
“Дошираг” Баяраа гартаа атгасан тос хир болсон хөзрийг шүлсэдсэн хуруугаараа мөнгө имэрч байгаа мэт урд хойно нь шургуулан цэгцлэх зуураа өгүүлээд, нэг их чухал үг хэлсэн мэт нөгөө хэдийгээ тойруулан харж, дэмжлэг эрэв.
Түрүүнээс хойш тоглоомыг ч, яриаг ч үг дуугүй сонсонгоо, ажиглаж зогссон, хашаандаа 62 метр ухсан гүний худагтай, 5 чацарганы бут, худаггүй тэр гудамны ганц устай хашааны эзний “хүлэг” гэсэн шиг үргэлж зад угаагдчихсан “гялалзаж” байдаг, нэг саарал “Эксель”-тэй, бас зуны 6 сар болонгуут л энэ саарал эксельээ унаад, хаашаа ч юм алга болчихдог, тэгээд бас л 9 сарын 1 гэхэд гэв гэнэт хаанаас ч юм, машин нь тоос шороонд дарагдчихсан, өөрөө турчихсан хүрч ирдэг, тэгээд үлдсэн намар, өвөл, хаврыг нөгөө гүний худгаа засаж будах, түгжээг нь солих, чацарганы бутнуудаа усалж, тордох, эксельээ угаах, хамрыг нь онгойлгоод бүтэн 7 хоног ухах зэрэг учир битүүлэг байдлаар цаг нөхцөөдөг, “Чекист” Жигжид гэх 50 орчим насны арзгар нүүртэй эр энэ удаа нөхцөл байдлыг “орвонгоор нь эргүүлэв”.
- Арман хэзээ ч Баяраагийн дэлгүүрээс юм худалдаж авдаггүй учир, манай Баяраа орлогоо бодоод л ингэж “шургаж” байна.
Өөрийнх нь, дээр үед аль ч билээ, нэг автобаазын ажилчдын зуслангын байшин байсан, тэгээд өмч хувьчлал явагдах тэр үед, тэр жижигхээн байшинг хоёр айлын дунд хувьчилсан учир нөгөөх нөхөд хэл ам хийлгүй яг голоор нь хөрөөдөж суухад нь, эхнэртээ Их дэлгүүрээс австри гутал авах гэж халаасандаа бэлэн явсан 1200 төгрөгийг өнөө хоёрт хувааж өгөөд ачиж авчирсан тэр цагаас хойш огт гар хүрч үзээгүй, яг л нөгөө хөрөөний оромтой хэвээрээ хар цаасан дээвэртэй, “яажийсан” ягаавтар түцийг нь дэлгүүр гэж их л өндөрт өргөсөнд, сэтгэл нь нэн хөдөлсөн “Дошираг” Баяраа үл мэдэг хацар нь улайж, “ёолк”-оор өмсөх гоёлын гуталных нь оронд “амбаар” чирээд ирэхээр нь гомдсондоо, эхнэр Амаржаргалын шидсэн түлээнд оногдож тогтсон, хөрөөний ир шиг сорвитой духаа нэг илбээд, толгой сэгсрэн их л уриалгахан царайлж:
- Хүн хэлэхээс нааш гэж...Ухаантай хүн хүнийг яг л ингэж улаан нүүрэн дээр нь яг байгаагаар нь хэлээд тавих юм даа. Ийм үед үгүй гэж худлаа мэлзэх эрх та бидэнд байгаа гэж үү, найзууд аа?...хэмээн амаа ангайж, нүдээ том болгон зусардав.
“Чекист” Жигжид хөмсгөө атиралдуулан, уруулаа хазсан байдалтай, гэхдээ “Дошираг” Баяраа луу биш түүн дээгүүр даван, түрүүхэн гэрээсээ ногоон түмпэнтэй, угаасан дотуур хувцаснуудаа гаргаж ирэн, хашаан дахь хэцэн дээрээ тохох завсар залуу чийрэг сайхан шилбэ гуя нь, үе үе салхинд дэрвэх хормогчных нь хормой доогуур гялалзах, Тэрбиш гуайн дунд охиноос хараа салгасангүй, харц нь ч хувирсангүй. Харин ойр ойрхон шүлсээ гүдхийлгэн залгих нь төвөнхнийх нь хөдөлгөөнөөр мэдэгдэнэ.
- Манай залуучууд Баяраа шиг ийм л сайхан нээлттэй байх хэрэгтэй. Уг нь бид чинь ардчилсан, нээлттэй нийгэмд амьдарч байгаа шүү дээ...Гэхдээ мань хүнийг манай “Партизан” Цогоо дасгал сургууль хийлгүйгээр, ийм байдалтай шууд барчих нь юу л бол. Эртээр үүрээр дээ, Арман энэ Жунайгийн алаг үнээний хажуугаар гарахдаа нэг эвэрнээс нь солгой гараараа барьж аваад дугтархад, хөөрхий тэр муу бараг сөхрөх шахсан даг. Арайхийн хөл дээрээ тогтохдоо хөх мах нь чичирч байна лээ. Тэр чинь муу ч сайн ч үхэр шүү дээ. Таминь тийм биз. Бодоод байх нь ээ, тэр золиг Дорно дахины бие хамгаалах ямар нэгэн урлагаар хичээллэдэгээс зайлахгүй. Арай ч хойд зүгийнх биш байх. Тэгвэл би гадарлана. Урагшаа л болов уу. Аан гэхдээ тэр солгой гарыг нь аргалж чадвал ч манай Цогоо байтугай мань мэт нь хуучин цагийн “Бааяаны самбаа”-ны хэдэн үлдсэн мэхнээсээ ганц хоёрыг амсуулж болохсон.
Энэ үгийг сонсоод “Медаль” Алтансүх өвгөн золтой л өвөр дээр нь халуунд зүүрмэглэн сууж байсан нөгөө “4 жил төгсөх курст суралцаж” байгаа бага охиныхоо хүү Занданбатыг аваад шидчихсэнгүй.
- Аахаан...Одоо л учрыг нь ойлголоо. Тэр нөхөр тэгээд л тэр Дорно дахины бие хамгаалах урлагийнхаа ид шидийг гаргаж, хашаа хороон дээгүүр дүүлж нисээд биднийгээ хөөрхөн дөнгөж байжээ. Ийм учиртай байсан юм бий, муу хар хоёр нүүрт...гэх нь тэр.
Угаасаа тэр холилтон дээр хэнд нь ч олигтой мод ирээгүй учир, нөгөө хэд бөөн баяр хөзрөө ширээн дээр чулуудчихаад, Алтансүх өвгөнийг тойрон шалгааж, айлын гадаа бужигнах шаазгай шиг шаагилдаад эхлэв.
Яагаад тэрнийг нисдэг гэж бодов, хэн нэгэн хүн харсан уу? Хаашаа нисэж байсан бэ? Далавчтай байсан уу, үгүй юу? Хэрэв тийм бол далавч нь ургахдаа цамц, “пиджак”-аа урсан ор мөр байх ёстой биз дээ? Лам бөө хоёрын алингаар нь тэр “мангас”-ыг даруулах засал хийлгэх вэ? Ер нь тэр Арман яахаараа өдий олон жил нэг гудманд амьдарчихаад, биднийг өөрт нь муу зүйл огтхон ч хийгээгүй байхад, чулуу хөөлгөж, дөнгөөд байв? Ингэхэд гаднаас нь харахад зүв зүгээр л бидэн шиг том хар цүнхээ үүрчихээд, алхаж явдаг нүдний шилтэй өндөр залуугийн дүр эсгэж явдаг “нийгэмд онц аюултай этгээд”, ёстой мөрөөрөө амьдарч буй жирийн иргэдийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулаад байна.
Хууль, шударга ёс гэж байна уу? Хэн биднийг хамгаалах юм бэ? Тэр Жунай гуайн алаг үнээ хүний хэл мэддэгсэн бол цагдаад гомдол гаргуулаад, өдийд тэр мууг нөгөө “Ганц худаг” – т суулгачихсан байхгүй юу...
Гэвч ”Медаль” Алтансүх огт халгаасангүй. Тэр урьд залуу зандан ахуйгаасаа тасралтгүй улс орны онц чухал салбарт удирдах ажил хийж явахдаа, хэзээ ч бусдын үг дуусаагүй байхад дундуур нь орж яриаг нь тасалж, жинхэнэ бурангуй хоцрогдсон “пийдаалист” зан гаргаж сураагүй учир ”Чекист” Жигжидийг үгээ дууслаа гээд суусан хойно л, Арманы тухай мэдсэн бүхнээ ярьж өгнө гэв ээ.
Тэгэхдээ түүний талаар маш чухал зүйл мэднэ. Хүмүүсийн дунд ийм новш байдаг гэж дуулж явсанаас, амьдаар нь учирч таарч явсангүй, таарна ч гэж бодож явсангүй. Насны бөгсөнд юм юм үзэх нь. Тэр ингэж хэлчихээд, нүдээ хагас аниад, уруулаа үл мэдэг хөдөлгөн, ямар нэг маань мэгзэм бувтнаж байхдаа, уржнан жил залуудаа балетчин явсан болоод ч тэр үү байнга л нүүрээ “оодож” явдаг Сарангуа эмгэний жижиг сэгсгэр хаванд хазуулсан баруун гарын дунд хуруугаа үл мэдэг хөдөлгөж байсан даг. Харин тэр үед гудманд тоглож байсан хүүхдүүдийн гэрчилж байснаар бол “Медаль” Алтансүх өвгөн тэдний хашаанаас хавнаас дутуугүй гасалчихсан, нэг гараа нөгөө гараараа барьчихсан гүйн гарч ирэхэд, Сарангуа эмгэн араас нь ташаа тулан гарч ирээд “Нийгодай, нийгогда” гэж гадаадаар хэлээд, тас ширвэн өлмий дээрээ “балет”-ын гүйлтээр хашаа руугаа ороод хаалгаа түгжсэн гэнэ лээ.
Ингээд яах ч аргагүй болсон тэд “Чекист” Жигжидийг “индэрт урив”.
“Чекист” Жигжид, Тэрбиш гуайн дунд охиныг дахин гарч ирээд, угаасан хувцас өлгөх тэр л агшинг алдахгүйн тулд их л дуртайяа босож зогсоод, баруун зүүн тийш холхих завсар Тэрбиш гуайн хашаан доторхи бүх л юмс алган дээр тавьсан мэт сайхан харагдах нэгэн цэг олоод, тэндээ хөлөө алцайн бат зогсоод, яриагаа үргэлжлүүллээ.
- Ингэхэд цаад Арман чинь Алтансүх гуайн хэлдэг шиг их сэжигтэй хүн шүү. Хамгийн гол нь тэр нөхөр, за Баяраагийн дэлгүүрээс хүнсээ худалдаж авдаггүй юм байж. Гэтэл хаанаас уух усаа аваад байнаа. Энэ гудамны бүх л айл манай худагнаас усаа авдаг. Чанар, үнийн хувьд зах зээлээс доогуур. Бишээ, чанарын хувьд дээгүүр, үнийн хувьд боломжийн. Дээд гудамны нийтийн худаг литр нь 20 мөнгө байхад, доод гудамны худаг бас 20 мөнгө байгаа. Харин манайх яг дунд нь учир 30 мөнгө. Тэгээд ч та хэдээсээ өөр дээд, доод гудамны хэнд ч би өөрийн цэвэр уснаас зардаггүй. Ямар хар ус зарж, буяндаа бузар хийлтэй нь биш. Нэг гудамны та хэддээ ямар үгүй гэлтэй нь биш. Бас огт зүгээр өгөөд байж болохгүй байна. Та нар санаж байгаа байх. 5 жилийн өмнө энэ худгыг анх ухаж гаргахад нэг их том өрмийн машин авч ирээгүй юу? Тэр ч манай Монголд лав ганцхан л байдаг байх...
- “Катя-билээ” гэсэн байхаа...Би тэр үед “жоохон халчихсан” байсан болохоор жолоочтой нь баахан чалчиж, сайхан найзлаад авсан. Надад тэр машиныхаа зах зухаас нь ч тайлбарлаж өгсөн шүү...гэж,
Түрүүнээс хойш, тэр нөгөө солгой гараараа ганц дугтараад л үхэр сөхрүүлчихдэг, бас сүүлдээ нисэж мисдэг болоод байгаа, ядаж байхад 6 сарын өмнө зээлсэн 2350 төгрөгөө одоо болтол эргүүлэн өгөөгүй байгаа, магадгүй олон улсын хэмжээнд эрэн сурвалжлагдаж байж ч мэдэх онц аюултай Армантай “тулалдуулах” нь гэхээс “өмдөндөө аваад” байсан “Партизан” Цогоо, ярианы урсгалыг өөрчлөх сайхан далим гарсанд баярлан дуугарсан ч өнөө хэд тас загнаад, дуугүй болгов. Дан ялангуяа эхнэрийг нь аальгүйтэхээр нь тэвэрч зогсоод, үүдэн шүдээ хуга цохиулснаас хойш байнга л Цогоог зүхэж явах болсон, “Бензин” Ганаагийн идэвхитэй нь аргагүй өндөлзөх нь яана. Бүр:
- Цогоо чи энд зүгээр ярианд дурлаж суухаар явж, янз бүрийн дасгал хөдөлгөөний ном унших ч юм уу бүр болохгүй бол Жеки Чан, Жет Литэй кино үзэж байвал хойшдоо чамд л хэрэг болох вий ч...гэх шиг.
Хэр баргийн юманд хошуу нэмээд байдаггүй “Кама” Тэрбиш гуай хүртэл, соц-ийн үед том охиных нь нөхөр, оросын мафигаар дамжуулан монголд ганцхан ширхэг оруулж ирсэн, нисдэг нинжатай кино гэрт нь авдран дотор байгаа хийгээд, уг нь тэр хальсыг “уншиж” чаддаг тоглуулагч байх юм бол манай Цогоо тэр Арманаас юун дутах, аягүй бол бүр тохой дээгүүр нисдэг болж ч мэднэ гэж суулаа. Гэвч “Чекист” Жигжид өмднийхээ халааснаас гаргаж ирсэн “Эксель”-ийнхээ түлхүүрээр ширээг гурав балбаад, саяхан дахин түмпэнтэй хувцас барин гарч ирсэн, “Кама” Тэрбиш гуайн дунд охины зүг салхи жоохон сэвэлзэх төдийд л “нүд унагаах” мөрт, хөмсгөө атиралдуулан:
- Би ч тэрнийг эртнээс ажиглаад л байгаа...
Энэ үгийг бүгд үг дуугүй толгой дохин зөвшөөрөв. “Чекист” Жигжид хаана төрсөн, ямар сургуульд сурч байсан, юу хийж явсанаа хэнд ч хэлэх дургүй. Бас жил бүр зуны 3 сар хаашаа алга болоод, тийм их гуранхайлчихаад эргэн ирдэгээ ч хэлэх дургүй, хэрэв хэн нэгэн хэрэгт дурлавал долоовор хуруугаа урууландаа хүргээд:
- Чишш, хана хүртэл чихтэй байдаг юм. Улсын чухал ажлаар яваад ирлээ...гэж эргэн тойрноо их л хянамгай шалгаж хараад шивэгнэдэг.
Бас тэдний шавран байшинд орж үзсэн цорын ганц хүн болох “Медаль” Алтансүх гуайн бурханы нэрийг барин андгайлснаар, гэрт нь энгэрээрээ дүүрэн одон медальтай том генералын мөрдөстэй ёслолын хувцас өлгөөтэй байдаг юм гэсэн. “Медаль” Алтансүх гуай өөрөө ч төр засгийн хишгийг нэгэнтээ хүртэж, юм үзэж нүд тайлсан хүн ч гэлээ тэр олон одон медалийн гялтганахыг хараад бараг л ухаан алдах дөхсөн юм гэдэг.
Худлаа гэвэл тэр шөнө, “Медаль” Алтансүх гуай хоёр дахь, гурав дахь, бүр дөрөв тав дахь удаагаа Ерөнхийлөгч хэнээс ч билээ одон авч байна гэж зүүдлээд, зүүдэндээ ярьсныг нь, 33 жил хамт тогоотой хоолонд хошуу холбож, сайн муугаа мэдэх болсон Цэцэгмаа чавганц жоохон муудсан ч дэлдэн хэвээрээ байгаа хоёр чихээрээ сонссон бөгөөд мань эмгэний нотолж буйгаар өвгөн нь хэзээ ч оргүй хоосон зүйл, болж бүтэхгүй ч юм уу, хий хоосон юм мөрөөддөггүй, жишээ нь одоогоос яг 15 жилийн өмнө буюу өнөөх алдарт Ардын хувьгалын 73 жилийн ойн өмнөх өдөр бас л ингэж одон медалиар шагнуулж байна гэж зүүдэлсэн нь биелэлээ олж, энгэрт нь нэгэн сайхан төрийн хишиг байраа эзэлсэн гэнэ.
- За та бүхэн ч гэсэн наад нүд чихээ олигтойхон шиг нээлттэй байлгаж, түүнээс хараагаа бүү салга. Наанадаж та нарын амь нас эд хөрөнгө, цаанадаж манай гудамжны нэр нийслэлийн түүхийн хуудаснаас үүрд арчигдах уу, үлдэх үү гэдэг асуудал дээр бид тулж ирээд байна. За надад өөр хэлэх үг алга...Одоо харин Алтансүх гуай Арманы тухай баримт нотолгоогоо гаргаж, хуулийн дагуу хэргийг хэрхэн илрүүлсэн тухайгаа бидэнд илтгэнэ. Иргэнийхээ үүргийг үнэнч шударгаар биелүүлсэн иргэдийг шагнадаг “Шударга журам” гэдэг их сайхан одон байдаг юм шүү. За та үгээ хэлнэ үү?
“Кама” Тэрбиш гуайн дунд охин махлаг цагаан гуяа гялс гялсхийлгэн гурван ч удаа хувцас хатаах гэж орж гарснаас хойш дахиж үзэгдсэнгүй. Салхи ч намжиж, “Чекист” Жигжид ч удаан зогссондоо хөл нь чичирч, харааныхаа өнцгийг өнгө мөнгөтэй нь тааруулах гэж хэт их хичээснээс нь онигор нүд нь бүр час улайж.
Төр засгаас иргэнийхээ үүргийг шударгаар биелүүлсэн иргэдээ шагнадаг “Шударга журам” гэдэг одон байдаг тухай “Чекист” Жигжид санамсаргүй ч үг унагаагүй байх. Цаадахь чинь нууц ажилтан бүх л юмыг урьдчилан мэдэж таарна.
Тэнгэрт хоёр нар манддаггүй ч, энгэрт хоёр медаль “асаж” байж болно шүү дээ.
Ийн бодсон, “Медаль” Алтансүх өөрөө ч мэдэлгүй салгалан бослоо.
Зүрх нь дэлсэж, гар нь үл мэдэг салгалж, уруул нь хатжээ. Тэгээд тэрээр чичирхийлсэн баруун гараараа “пиджак”-ныхаа хармаанаас нөгөө зээ хүү Занданбатынхаа өнөө өглөө Уянгаа хүүхний гэрийн яг үүдэн дээрээс олсон, Арманы хүрэн улаан “лидринэн” дэвтрийг гаргаж ирээд, түүхийн чухал үнэнийг тэдэнд одоохон дэлгэх баримт нотолгоог бүгдэд нь харуулахаар өндөрт салгалан өргөв.
Ширээ тойрон суусан, зогссон хэд бүгд дуу алдав. Арга ч үгүй биз. Тэр дэвтэр угаасаа хуучирч навсайсан, дээр нь өчигдрийн үер уруйнд норж налбайж, шавар шавхай болчихсон хийгээд угаасаа үйлдвэрээсээ тэгж гарсан юм уу, эсвэл жалгаар урсаж ирээд тэр дэвтэртэй орооцолдчихсон юм уу, нэг гандмал шар хадаг бүр ч “сүр” оруулжээ.
- Энэ байна. Тэр баримт чинь. Энд тэрний тухай бүх баримт байгаа.
Салгалсан гар шигээ чичирхийлсэн хоолойгоор “Медаль” Алтансүх ингэж шивнээд хоёр гараараа тэр хадаг яндартай дэвтрийг дэргэдээ суусан, “Кама” Тэрбиш гуайд дамжуултал, өнөөх нь чөтгөр үзсэн мэт ухасхийн цочиж:
- Би наадахаар чинь яах юм бэ? Ядаж уншиж чадах, хэрэг илрүүлэх туршлага чадвартай хүнд өг...Амьд хүний гэрч болсноос, үхсэн хүний дэр болсон нь дээр...Ер нь орж аяга цай уухгүй бол толгой тархи янгинаад эхэллээ...Үе мөч ч янгинах шиг...Хөгширч ингэж бусдын гарт орох гэж...хэмээн бувтнасаар хоёрхон “харайгаад” хашаа руугаа орчихов.
“Медаль” Алтансүх дэвтрийг хоёр гардан барьсан хэвээр “Кама” Тэрбишийн цаана зогсож байсан, “Завууд” Ганаа руу дөхлөө. Цаадахь нь гэв гэнэтхэн гар утас нь дуугарсан мэт утсаа гаргаж ирээд, баахан кноп дарж байснаа:
- Аан уун...Одоохон очлоо, өө баларсан юм...гээд, тэдэнтэй баяртай ч гэж толгой дохилгүй, тэр чигээрээ гудам уруудаад алга болов оо.
“Партизан” Цогоо хэдийдээ ч архи уучихсан юм бүү мэд, согтоод унтчихсан, ширээ дэрлэн хурхирч гарлаа. Нэг ингээд хурхираад эхэлвэл хорооны цагдаа байтугай, хадам ээж нь ирээд орилсон ч сэрнээ л гэж гонж. Харин түүний цаана сууж байсан “Чекист” Жигжид улаан цайм “Медаль” Алтансүхийг анзаараагүй мэт царайлан:
- Өө хөө, Улаанаагийн хоёр бацаан ус авах гээд ирж явна. Муусайн хүүхдүүдийг хүлээлгээд яах вэ? Ингэхэд нөгөө “тог” засварынхан ирэх болов уу, сумогоо үзэхсэн...гэсээр өндийлөө.
- Тэгээд энэ хэргийн баримтыг яах юм бэ? Жигжид ээ...Би энэ хэргийг мөрдөж чадахгүй шүү дээ...гэж “Медаль” Алтансүх айсан янзтай асуулаа.
“Чекист” Жигжид их л нухацтай түүн рүү хяламхийснээ:
- Чи доторхыг нь уншсан уу? гэлээ.
- Үгүй чишш...Өглөө манай энэ сэгсгэр олж ирсэн юм. Ёстой харж ч амжсангүй...
- Чи үнэхээр уншаагүй хэрэг үү? Худлаа яривал хуультай шүү хөө...Чи тэгээд мань эрийн тухай бүхнийг мэднэ гээ биз дээ?
- Үгүй чишш...Би ганцхан эхний хуудсыг л уншсан
/үргэжлэл бий/
Энэ явдал чухам хэзээ болсныг Арман тод санадаггүй ч гэлээ, барагтаа л бол өөрөөсөө салгадаггүй, үргэлж энгэрийнхээ халаасанд чихчихсэн явдаг, хуудаснууд нь гарын арван хуруу шиг тал тал тйиш арзайсан ч, яг үнэндээ дэлгэсэн алганаас томгүй улаан бор “лидринэн” хавтастай тэмдэглэлийнхээ дэвтэрийн эхний хуудсан дээр “Энэ өдөр, би дахиж гэрлэлээ” хэмээн бага зэрэг тасалдсан цэнхэр тосон балаар дурайтал нь бичсэн байдаг юм.
Гудамных нь хөршүүд, за тэгээд ойр хавийн хэрэгт дуртай улс цөм, түүнийг дахин гэрлэсэн тухай нь, яагаав, өнгөрөгч 7 сарын дундуур гэв гэнэт “Гэгээн өдөр цэлмэг тэнгэрээс аянга цахих” шиг цахиж, аадар асгарч, айл, амьтан хүнийг “залгидаг” тэр өдрийн маргааш нь л олж мэдэцгээжээ.
Гэхдээ нууц огт санамсаргүйгээр задарсан бөгөөд урьд намын үүр, нэгдэл хоршоонд насаараа “хариуцлагатай алба” хашиж явсан, тэр тухай нь төрөөс олон түмнийг анзаарч хүндэлж яваг гэж шагнасан, “Ардын хувьсгалын 73 жилийн ойн медаль”- аа “уншлагатай сахиус” шиг үргэлж “гялалзуулж” явдаг “Медаль” Алтансүх гуайн бага зээ Занданбат, тэр өглөө ус уруйнд идэгдсэн гудмаар урт төмөр дэгээ барьчихаад, энд тэнд овоорсон бөөн лаг шавар шороог ухаж төнхөж яваад, өнөөх Арманы биеэсээ огт салгадаггүй хүрэн улаан дэвтэрийг, энэ гудманд 90 оны эхээр хаанаас ч билээ Дунд бил үү Дорно эсвэл Өмнө нэг бол Говь нь урдаа ороод Алтайгаас ч бил үү, ямарч байсан нэг говьтой нутгаас, ганцаархнаа гурван “гахай” хувцас, хогшилтой “нүүдэллэн ирсэн”-ээс хойш, нөхөр байтугай сүүдэр ч дагуулж “олны танил” болоогүй мөртөө, яг 3 жилийн зайтайгаар 5 хүүхэд “цувуулан” гаргасан Уянгаа гэдэг “аэробик”-ийн тамирчин шиг “чавхийсэн” биетэй ч, 10 буудалд нэг хуушуурны гуанзанд тогооч хийдэг царайлаг хүүхний, хуучин соц-ийн үед суртал ухуулгын самбар байсныг нь хэн ч хараад ойлгох, “Хүн бүр бага балчираасаа хир буртаг өчүүхэн ч үл халдаа...” гэх Ю. Цэдэнбал даргын хэлсэн үгийг, орос монгол хоёр хүүхдийн тагтаа тэврэн инээмсэглэсэн зурагны доор “тунхагласан”, хашааны төмөр хаалганых нь яг тэндээс олсоноор тэр гудманд амьдардаг хүн амьтан бараг л бүтэн өдрийн турш, айл гэрийн аз жаргалтай амьдрал, хайр сэтгэл, хүн чанар, салалт гэрлэлт, бутач болон өнчин өрөөсөн хүүхэд, бүр цаашлаад Цэдэнбалыг Филатова авгай, Оросын КГБ хоёрын хэн нь хордуулж “мангар” болгосон талаар, эцэс сүүлдээ ардчилал, зах зээл, эдийн засгийн хямрал, дараагийн Ерөнхий сайд хэн байвал зохилтой вэ гэхмэтчилэнгээр “түмэн үйл”-ийг “шүүн хэлэлцэх” “нээнтэг” өдөөгджээ.
- За даа, энэ нөгөө Арман...Яагаав манайх чинь ганц л Армантай шүү дээ...Цаадахь чинь харагдаж байгаа шигээ нэг их гэмгүй ариухан амьтан биш бололтой...
Амралтын өдөр таарсан болоод, тэгээд ч нэгд, гадаа өчигдрийн борооны самсаа зөөллөх чийг, энд тэнд шонгийн модны доор “байгалийн шалгарал”-аар “амьдарсан” багваахай, морин шарилжны үнэртэй холилдоод, дээр нь тэр гудамны ганц фермер Жунай гуайн хэзээ ч “сэрийсэн” дэлэн шигээ “таргалж” үзээгүй, ганц алаг эрээн үнээ үүрээр, хуучин Цагаан давааны хогийн цэг өөд “бэлчээр”-лэхээр гарахдаа, “жим маяг”- аар “нялгадсан” шинэхэн, хар ногоон баастай нийлээд, тийм гэхийн аргагүй хөдөө тал нутаг, малчин ахуйг сэм сэм санагдуулаад нэн таатай.
Хоёрт, бас өчигдрийн айхтар уруй, нөгөө өнгөрдөг 2008 оны сонгуулиар нэр дэвшигч хэн ч билээ, тэр л хаанаас ч юм, 21-р зуунд Монгол хүн лааны гэрэлд амьдарч болохгүй гэж бараг л нөгөө хэдийг “загнах” нь холгүй, яарч сандран авчирч, өнөө “Дошираг” Баяраагийн түц-ний зүүн талд мөн л хам хум, харуй бүрийгээр хоёр согтуу нөхрөөр “зоолгож”, “тог”-той залгуулсан “таранспорматор”-ыг нь “татаад унагасан” учир хэд хоногтоо мэдээ, мэдээллээс тасарч байгаагаа бүгд ойлгож байлаа.
Тэгээд л түрүүхэн дээ, Тэрбиш гуайн хашааны үүдэнд, мөн л саяхан болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр “Шинэ амьдрал” ч бил үү, “Шинэ тосгон” ч бил үү тийм нэг хөдөлгөөнөөс нэр дэвшигчдийн хэнийг нь ч билээ дэмжээрэй гэж “бэлэглэсэн”, сүүдрэвчтэй ширээ сандал дээр, тэр сүүдрэвчээс яг хоёр том алхамын цаана хэвтэх, нөгөө алаг үнээний шинэхэн баасан дээр шавах ногоон ялаанууд шиг “шавцгаагаад”, “Дошираг” Баяраагаас хэн нь ч билээ 14 хоногийн өмнө зээлээр авсан ч, хэн төлөх нь мэдэгдэхгүй байгаа нүүрэн тал нь “дойлуур” –ын зурагтай, халтар хөзрөөр “муушги”-дах үед Алтансүх өвгөн нэг их чухал царайлан хөмхийгөө зуун, хөзрөө ширтэж сууснаа ингэж дуугарсан юмаа...
- Тийм үү? Та яаж мэдээ вэ?
Өөрөөс нь зээлсэн хөзрөөр тоглож байгаа, тэгээд ч энд сууж байгаа улсыг сайн таньж мэддэг болохоороо л тэгж зээлүүлсэн юм шүү гэдгээрээ байнга түрий барин, тоглоомонд дээгүүр дуртай газраа суудаг “Дошираг” Баяраа ингэж асуух завсраа өвгөний модыг харчих санаатай, хялам хялам хийнэ.
- За даа би ч танил тал, холбоо сүлбээ ихтэй, та нарыг бодвол төрд олон жил хөлс хүчээ гарган зүтгэлээ...Мэдэхгүй чадахгүй юм ч ховор, ёстой “Далдыг хардаг Далай лам” л гэсэн үг...Хэ хэ...Хнн...хнн...Мэдээллийн эрин үед байна шүү таминь, мэдээлэлтэй хүн л баяжина гэж ярих юм билээ...Яагаав манай энэ түнжин толгойтын ээж, нөгөө санхүүгийн сургуулийн төгсөх курсын оюутан бага охин тэгж байна лээ. Бодвол тэр сургууль номын мундаг доктор, “порпосор”-ууд нь тэгж заагаа биз, хараажаар миний муу охин аавыгаа дуурайсан бол ийм лут тасарсан ухаантай байх ёсгүй...хэмээн Алтансүх өвгөн нөгөө хэдийнхээ дээгүүр алсыг ширтсэн шигээ, дээд сургуульд, тэр тусмаа зах зээл, санхүүгийн хямралын хүнд энэ цаг үед, санхүүгийн сургуульд дөрвөн удаа жилийн чөлөө авсан ч, үргэлжлүүлэн “төгсөх курстээ суралцаж” байгаа охиноороо “бахархал” – аа.
- Ээ чөтгөр...Би орохгүй, өнжлөө...Ер нь өнөө өглөөнөөс хойш бүх юм нэг л бүтэл муутай, баргар байх чинь...Болъё чи минь....Нээрэн Арман яасан гэнээ? Ямар нэг буруу хэрэг хийгээ юу? Уг нь надад гайгүй л залуу шиг санагддаг байсан юм. Муу хүн байсан юм бол, зээлсэн мөнгөө өгөхгүй байж болно гэсэн үг биз дээ , Алтансүх гуай ? Уг нь ч надаас хагас жил нэхээгүй л дээ...
Зөвхөн өнөөдөр биш бараг өдөр бүр. Мөнгө л олдвол “ногоортолоо” уудаг, тэрнээсээ болж маргааш нь хэзээ ч “гэгээлэг” байж үзээгүй, бас хэзээ ч энэ хөгшчүүлтэй “мушгиад” хожиж үзээгүй мөрт, шувт “Өнөөдөр л баргар байна, өнөөдөр л азгүй байна” гэж “өөдрөг” “гувганадаг”, цагтаа “толгой”-той ч , толгой нь ч “дээрээ” үстэй байсан, тэгээд хойно сурч байхдаа, нэг орос нөхөртэй хүүхэн булаацалдаж толгойг нь хагалсан хэргээр хөөгдөж ирсэн цагаас, амьдрал нь “өөдрөг” болж үзээгүй “Партизан” Цогоо ингэж асуулаа. “Медаль” Алтансүх хоёр гараа алдлан мөрөө хавчаад:
- Ишш Цогоо минь, хүнийг чинь шууд хараад таних аргагүй шүү дээ. Дан ялангуяа өнөө ийм цагт. Жишээ нь: Чамайг одоо танай Баярмаагаас өөр нэг ч хүүхэн, хойно онц сурч явсан, хэдийгээр хар амиа бодоод дув дуугүй сургууль соёлоо төгсөөд ирж болох байсан ч, эх орныхоо төлөө тэр бүхнээ золиослоод, оросуудыг монголоос гарч яв, ардчилал эрх чөлөө гэж Монголд ч тэр ардчилал гэдэг юм “иймпоорт”-логдож ирээгүй байхад, жагсаж цуглаж явсанаасаа болж “нутагтаа цөлөгдөж”, улмаар хавчигдаж, одоо хүртэл хүн шиг амьдарч чадахгүй байгаа гэдгийг мэдэхгүй шүү дээ...гэв.
- Мэдэх нь байтугай хэлсэн ч үнэмшихгүй юм чинь...Хи хи хи...гэж,
“Партизан” Цогоогийн эхнэр Баярмаатай ноднин намар нэг шөнө “Дошираг” Баяраагийн түц-ний дэргэд тэврэлдэж байгаад мань эрд “яг гардуулж”, нэг үүдэн шүд, таван шил “найрка”-гаар “төлбөр”-өө төлсөн, “Бензин” Ганаа нөгөө хугархай шүднийхээ ормыг хэлээрээ тэмтрэн байж инээлээ.
- За ардчиллын партизан айж байвал аравсал панзын хүү ордог хэрэг. Аз хүү байвал ёоз хүүгээр цохино...Тэгсэн чинь...Цааш нь яриач, Алтансүх гуай? Харин Цогоогийн хувьд ардчилалын төлөө амь хайргүй зүтгэж явсан “партизан” учир авилгачдад үйлчилдэг энэ “пээдгэр” сэтгүүлчээс зээлэх байтугай, за зодох нь юу юм бэ, зүгээр ардчилал бэлэглэснийхээ албан “татаас”-ыг хааяа авч байх нь, юу нь буруу байх билээ, тийм ээ таминь ээ...гэж,
“Дошираг” Баяраа гартаа атгасан тос хир болсон хөзрийг шүлсэдсэн хуруугаараа мөнгө имэрч байгаа мэт урд хойно нь шургуулан цэгцлэх зуураа өгүүлээд, нэг их чухал үг хэлсэн мэт нөгөө хэдийгээ тойруулан харж, дэмжлэг эрэв.
Түрүүнээс хойш тоглоомыг ч, яриаг ч үг дуугүй сонсонгоо, ажиглаж зогссон, хашаандаа 62 метр ухсан гүний худагтай, 5 чацарганы бут, худаггүй тэр гудамны ганц устай хашааны эзний “хүлэг” гэсэн шиг үргэлж зад угаагдчихсан “гялалзаж” байдаг, нэг саарал “Эксель”-тэй, бас зуны 6 сар болонгуут л энэ саарал эксельээ унаад, хаашаа ч юм алга болчихдог, тэгээд бас л 9 сарын 1 гэхэд гэв гэнэт хаанаас ч юм, машин нь тоос шороонд дарагдчихсан, өөрөө турчихсан хүрч ирдэг, тэгээд үлдсэн намар, өвөл, хаврыг нөгөө гүний худгаа засаж будах, түгжээг нь солих, чацарганы бутнуудаа усалж, тордох, эксельээ угаах, хамрыг нь онгойлгоод бүтэн 7 хоног ухах зэрэг учир битүүлэг байдлаар цаг нөхцөөдөг, “Чекист” Жигжид гэх 50 орчим насны арзгар нүүртэй эр энэ удаа нөхцөл байдлыг “орвонгоор нь эргүүлэв”.
- Арман хэзээ ч Баяраагийн дэлгүүрээс юм худалдаж авдаггүй учир, манай Баяраа орлогоо бодоод л ингэж “шургаж” байна.
Өөрийнх нь, дээр үед аль ч билээ, нэг автобаазын ажилчдын зуслангын байшин байсан, тэгээд өмч хувьчлал явагдах тэр үед, тэр жижигхээн байшинг хоёр айлын дунд хувьчилсан учир нөгөөх нөхөд хэл ам хийлгүй яг голоор нь хөрөөдөж суухад нь, эхнэртээ Их дэлгүүрээс австри гутал авах гэж халаасандаа бэлэн явсан 1200 төгрөгийг өнөө хоёрт хувааж өгөөд ачиж авчирсан тэр цагаас хойш огт гар хүрч үзээгүй, яг л нөгөө хөрөөний оромтой хэвээрээ хар цаасан дээвэртэй, “яажийсан” ягаавтар түцийг нь дэлгүүр гэж их л өндөрт өргөсөнд, сэтгэл нь нэн хөдөлсөн “Дошираг” Баяраа үл мэдэг хацар нь улайж, “ёолк”-оор өмсөх гоёлын гуталных нь оронд “амбаар” чирээд ирэхээр нь гомдсондоо, эхнэр Амаржаргалын шидсэн түлээнд оногдож тогтсон, хөрөөний ир шиг сорвитой духаа нэг илбээд, толгой сэгсрэн их л уриалгахан царайлж:
- Хүн хэлэхээс нааш гэж...Ухаантай хүн хүнийг яг л ингэж улаан нүүрэн дээр нь яг байгаагаар нь хэлээд тавих юм даа. Ийм үед үгүй гэж худлаа мэлзэх эрх та бидэнд байгаа гэж үү, найзууд аа?...хэмээн амаа ангайж, нүдээ том болгон зусардав.
“Чекист” Жигжид хөмсгөө атиралдуулан, уруулаа хазсан байдалтай, гэхдээ “Дошираг” Баяраа луу биш түүн дээгүүр даван, түрүүхэн гэрээсээ ногоон түмпэнтэй, угаасан дотуур хувцаснуудаа гаргаж ирэн, хашаан дахь хэцэн дээрээ тохох завсар залуу чийрэг сайхан шилбэ гуя нь, үе үе салхинд дэрвэх хормогчных нь хормой доогуур гялалзах, Тэрбиш гуайн дунд охиноос хараа салгасангүй, харц нь ч хувирсангүй. Харин ойр ойрхон шүлсээ гүдхийлгэн залгих нь төвөнхнийх нь хөдөлгөөнөөр мэдэгдэнэ.
- Манай залуучууд Баяраа шиг ийм л сайхан нээлттэй байх хэрэгтэй. Уг нь бид чинь ардчилсан, нээлттэй нийгэмд амьдарч байгаа шүү дээ...Гэхдээ мань хүнийг манай “Партизан” Цогоо дасгал сургууль хийлгүйгээр, ийм байдалтай шууд барчих нь юу л бол. Эртээр үүрээр дээ, Арман энэ Жунайгийн алаг үнээний хажуугаар гарахдаа нэг эвэрнээс нь солгой гараараа барьж аваад дугтархад, хөөрхий тэр муу бараг сөхрөх шахсан даг. Арайхийн хөл дээрээ тогтохдоо хөх мах нь чичирч байна лээ. Тэр чинь муу ч сайн ч үхэр шүү дээ. Таминь тийм биз. Бодоод байх нь ээ, тэр золиг Дорно дахины бие хамгаалах ямар нэгэн урлагаар хичээллэдэгээс зайлахгүй. Арай ч хойд зүгийнх биш байх. Тэгвэл би гадарлана. Урагшаа л болов уу. Аан гэхдээ тэр солгой гарыг нь аргалж чадвал ч манай Цогоо байтугай мань мэт нь хуучин цагийн “Бааяаны самбаа”-ны хэдэн үлдсэн мэхнээсээ ганц хоёрыг амсуулж болохсон.
Энэ үгийг сонсоод “Медаль” Алтансүх өвгөн золтой л өвөр дээр нь халуунд зүүрмэглэн сууж байсан нөгөө “4 жил төгсөх курст суралцаж” байгаа бага охиныхоо хүү Занданбатыг аваад шидчихсэнгүй.
- Аахаан...Одоо л учрыг нь ойлголоо. Тэр нөхөр тэгээд л тэр Дорно дахины бие хамгаалах урлагийнхаа ид шидийг гаргаж, хашаа хороон дээгүүр дүүлж нисээд биднийгээ хөөрхөн дөнгөж байжээ. Ийм учиртай байсан юм бий, муу хар хоёр нүүрт...гэх нь тэр.
Угаасаа тэр холилтон дээр хэнд нь ч олигтой мод ирээгүй учир, нөгөө хэд бөөн баяр хөзрөө ширээн дээр чулуудчихаад, Алтансүх өвгөнийг тойрон шалгааж, айлын гадаа бужигнах шаазгай шиг шаагилдаад эхлэв.
Яагаад тэрнийг нисдэг гэж бодов, хэн нэгэн хүн харсан уу? Хаашаа нисэж байсан бэ? Далавчтай байсан уу, үгүй юу? Хэрэв тийм бол далавч нь ургахдаа цамц, “пиджак”-аа урсан ор мөр байх ёстой биз дээ? Лам бөө хоёрын алингаар нь тэр “мангас”-ыг даруулах засал хийлгэх вэ? Ер нь тэр Арман яахаараа өдий олон жил нэг гудманд амьдарчихаад, биднийг өөрт нь муу зүйл огтхон ч хийгээгүй байхад, чулуу хөөлгөж, дөнгөөд байв? Ингэхэд гаднаас нь харахад зүв зүгээр л бидэн шиг том хар цүнхээ үүрчихээд, алхаж явдаг нүдний шилтэй өндөр залуугийн дүр эсгэж явдаг “нийгэмд онц аюултай этгээд”, ёстой мөрөөрөө амьдарч буй жирийн иргэдийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулаад байна.
Хууль, шударга ёс гэж байна уу? Хэн биднийг хамгаалах юм бэ? Тэр Жунай гуайн алаг үнээ хүний хэл мэддэгсэн бол цагдаад гомдол гаргуулаад, өдийд тэр мууг нөгөө “Ганц худаг” – т суулгачихсан байхгүй юу...
Гэвч ”Медаль” Алтансүх огт халгаасангүй. Тэр урьд залуу зандан ахуйгаасаа тасралтгүй улс орны онц чухал салбарт удирдах ажил хийж явахдаа, хэзээ ч бусдын үг дуусаагүй байхад дундуур нь орж яриаг нь тасалж, жинхэнэ бурангуй хоцрогдсон “пийдаалист” зан гаргаж сураагүй учир ”Чекист” Жигжидийг үгээ дууслаа гээд суусан хойно л, Арманы тухай мэдсэн бүхнээ ярьж өгнө гэв ээ.
Тэгэхдээ түүний талаар маш чухал зүйл мэднэ. Хүмүүсийн дунд ийм новш байдаг гэж дуулж явсанаас, амьдаар нь учирч таарч явсангүй, таарна ч гэж бодож явсангүй. Насны бөгсөнд юм юм үзэх нь. Тэр ингэж хэлчихээд, нүдээ хагас аниад, уруулаа үл мэдэг хөдөлгөн, ямар нэг маань мэгзэм бувтнаж байхдаа, уржнан жил залуудаа балетчин явсан болоод ч тэр үү байнга л нүүрээ “оодож” явдаг Сарангуа эмгэний жижиг сэгсгэр хаванд хазуулсан баруун гарын дунд хуруугаа үл мэдэг хөдөлгөж байсан даг. Харин тэр үед гудманд тоглож байсан хүүхдүүдийн гэрчилж байснаар бол “Медаль” Алтансүх өвгөн тэдний хашаанаас хавнаас дутуугүй гасалчихсан, нэг гараа нөгөө гараараа барьчихсан гүйн гарч ирэхэд, Сарангуа эмгэн араас нь ташаа тулан гарч ирээд “Нийгодай, нийгогда” гэж гадаадаар хэлээд, тас ширвэн өлмий дээрээ “балет”-ын гүйлтээр хашаа руугаа ороод хаалгаа түгжсэн гэнэ лээ.
Ингээд яах ч аргагүй болсон тэд “Чекист” Жигжидийг “индэрт урив”.
“Чекист” Жигжид, Тэрбиш гуайн дунд охиныг дахин гарч ирээд, угаасан хувцас өлгөх тэр л агшинг алдахгүйн тулд их л дуртайяа босож зогсоод, баруун зүүн тийш холхих завсар Тэрбиш гуайн хашаан доторхи бүх л юмс алган дээр тавьсан мэт сайхан харагдах нэгэн цэг олоод, тэндээ хөлөө алцайн бат зогсоод, яриагаа үргэлжлүүллээ.
- Ингэхэд цаад Арман чинь Алтансүх гуайн хэлдэг шиг их сэжигтэй хүн шүү. Хамгийн гол нь тэр нөхөр, за Баяраагийн дэлгүүрээс хүнсээ худалдаж авдаггүй юм байж. Гэтэл хаанаас уух усаа аваад байнаа. Энэ гудамны бүх л айл манай худагнаас усаа авдаг. Чанар, үнийн хувьд зах зээлээс доогуур. Бишээ, чанарын хувьд дээгүүр, үнийн хувьд боломжийн. Дээд гудамны нийтийн худаг литр нь 20 мөнгө байхад, доод гудамны худаг бас 20 мөнгө байгаа. Харин манайх яг дунд нь учир 30 мөнгө. Тэгээд ч та хэдээсээ өөр дээд, доод гудамны хэнд ч би өөрийн цэвэр уснаас зардаггүй. Ямар хар ус зарж, буяндаа бузар хийлтэй нь биш. Нэг гудамны та хэддээ ямар үгүй гэлтэй нь биш. Бас огт зүгээр өгөөд байж болохгүй байна. Та нар санаж байгаа байх. 5 жилийн өмнө энэ худгыг анх ухаж гаргахад нэг их том өрмийн машин авч ирээгүй юу? Тэр ч манай Монголд лав ганцхан л байдаг байх...
- “Катя-билээ” гэсэн байхаа...Би тэр үед “жоохон халчихсан” байсан болохоор жолоочтой нь баахан чалчиж, сайхан найзлаад авсан. Надад тэр машиныхаа зах зухаас нь ч тайлбарлаж өгсөн шүү...гэж,
Түрүүнээс хойш, тэр нөгөө солгой гараараа ганц дугтараад л үхэр сөхрүүлчихдэг, бас сүүлдээ нисэж мисдэг болоод байгаа, ядаж байхад 6 сарын өмнө зээлсэн 2350 төгрөгөө одоо болтол эргүүлэн өгөөгүй байгаа, магадгүй олон улсын хэмжээнд эрэн сурвалжлагдаж байж ч мэдэх онц аюултай Армантай “тулалдуулах” нь гэхээс “өмдөндөө аваад” байсан “Партизан” Цогоо, ярианы урсгалыг өөрчлөх сайхан далим гарсанд баярлан дуугарсан ч өнөө хэд тас загнаад, дуугүй болгов. Дан ялангуяа эхнэрийг нь аальгүйтэхээр нь тэвэрч зогсоод, үүдэн шүдээ хуга цохиулснаас хойш байнга л Цогоог зүхэж явах болсон, “Бензин” Ганаагийн идэвхитэй нь аргагүй өндөлзөх нь яана. Бүр:
- Цогоо чи энд зүгээр ярианд дурлаж суухаар явж, янз бүрийн дасгал хөдөлгөөний ном унших ч юм уу бүр болохгүй бол Жеки Чан, Жет Литэй кино үзэж байвал хойшдоо чамд л хэрэг болох вий ч...гэх шиг.
Хэр баргийн юманд хошуу нэмээд байдаггүй “Кама” Тэрбиш гуай хүртэл, соц-ийн үед том охиных нь нөхөр, оросын мафигаар дамжуулан монголд ганцхан ширхэг оруулж ирсэн, нисдэг нинжатай кино гэрт нь авдран дотор байгаа хийгээд, уг нь тэр хальсыг “уншиж” чаддаг тоглуулагч байх юм бол манай Цогоо тэр Арманаас юун дутах, аягүй бол бүр тохой дээгүүр нисдэг болж ч мэднэ гэж суулаа. Гэвч “Чекист” Жигжид өмднийхээ халааснаас гаргаж ирсэн “Эксель”-ийнхээ түлхүүрээр ширээг гурав балбаад, саяхан дахин түмпэнтэй хувцас барин гарч ирсэн, “Кама” Тэрбиш гуайн дунд охины зүг салхи жоохон сэвэлзэх төдийд л “нүд унагаах” мөрт, хөмсгөө атиралдуулан:
- Би ч тэрнийг эртнээс ажиглаад л байгаа...
Энэ үгийг бүгд үг дуугүй толгой дохин зөвшөөрөв. “Чекист” Жигжид хаана төрсөн, ямар сургуульд сурч байсан, юу хийж явсанаа хэнд ч хэлэх дургүй. Бас жил бүр зуны 3 сар хаашаа алга болоод, тийм их гуранхайлчихаад эргэн ирдэгээ ч хэлэх дургүй, хэрэв хэн нэгэн хэрэгт дурлавал долоовор хуруугаа урууландаа хүргээд:
- Чишш, хана хүртэл чихтэй байдаг юм. Улсын чухал ажлаар яваад ирлээ...гэж эргэн тойрноо их л хянамгай шалгаж хараад шивэгнэдэг.
Бас тэдний шавран байшинд орж үзсэн цорын ганц хүн болох “Медаль” Алтансүх гуайн бурханы нэрийг барин андгайлснаар, гэрт нь энгэрээрээ дүүрэн одон медальтай том генералын мөрдөстэй ёслолын хувцас өлгөөтэй байдаг юм гэсэн. “Медаль” Алтансүх гуай өөрөө ч төр засгийн хишгийг нэгэнтээ хүртэж, юм үзэж нүд тайлсан хүн ч гэлээ тэр олон одон медалийн гялтганахыг хараад бараг л ухаан алдах дөхсөн юм гэдэг.
Худлаа гэвэл тэр шөнө, “Медаль” Алтансүх гуай хоёр дахь, гурав дахь, бүр дөрөв тав дахь удаагаа Ерөнхийлөгч хэнээс ч билээ одон авч байна гэж зүүдлээд, зүүдэндээ ярьсныг нь, 33 жил хамт тогоотой хоолонд хошуу холбож, сайн муугаа мэдэх болсон Цэцэгмаа чавганц жоохон муудсан ч дэлдэн хэвээрээ байгаа хоёр чихээрээ сонссон бөгөөд мань эмгэний нотолж буйгаар өвгөн нь хэзээ ч оргүй хоосон зүйл, болж бүтэхгүй ч юм уу, хий хоосон юм мөрөөддөггүй, жишээ нь одоогоос яг 15 жилийн өмнө буюу өнөөх алдарт Ардын хувьгалын 73 жилийн ойн өмнөх өдөр бас л ингэж одон медалиар шагнуулж байна гэж зүүдэлсэн нь биелэлээ олж, энгэрт нь нэгэн сайхан төрийн хишиг байраа эзэлсэн гэнэ.
- За та бүхэн ч гэсэн наад нүд чихээ олигтойхон шиг нээлттэй байлгаж, түүнээс хараагаа бүү салга. Наанадаж та нарын амь нас эд хөрөнгө, цаанадаж манай гудамжны нэр нийслэлийн түүхийн хуудаснаас үүрд арчигдах уу, үлдэх үү гэдэг асуудал дээр бид тулж ирээд байна. За надад өөр хэлэх үг алга...Одоо харин Алтансүх гуай Арманы тухай баримт нотолгоогоо гаргаж, хуулийн дагуу хэргийг хэрхэн илрүүлсэн тухайгаа бидэнд илтгэнэ. Иргэнийхээ үүргийг үнэнч шударгаар биелүүлсэн иргэдийг шагнадаг “Шударга журам” гэдэг их сайхан одон байдаг юм шүү. За та үгээ хэлнэ үү?
“Кама” Тэрбиш гуайн дунд охин махлаг цагаан гуяа гялс гялсхийлгэн гурван ч удаа хувцас хатаах гэж орж гарснаас хойш дахиж үзэгдсэнгүй. Салхи ч намжиж, “Чекист” Жигжид ч удаан зогссондоо хөл нь чичирч, харааныхаа өнцгийг өнгө мөнгөтэй нь тааруулах гэж хэт их хичээснээс нь онигор нүд нь бүр час улайж.
Төр засгаас иргэнийхээ үүргийг шударгаар биелүүлсэн иргэдээ шагнадаг “Шударга журам” гэдэг одон байдаг тухай “Чекист” Жигжид санамсаргүй ч үг унагаагүй байх. Цаадахь чинь нууц ажилтан бүх л юмыг урьдчилан мэдэж таарна.
Тэнгэрт хоёр нар манддаггүй ч, энгэрт хоёр медаль “асаж” байж болно шүү дээ.
Ийн бодсон, “Медаль” Алтансүх өөрөө ч мэдэлгүй салгалан бослоо.
Зүрх нь дэлсэж, гар нь үл мэдэг салгалж, уруул нь хатжээ. Тэгээд тэрээр чичирхийлсэн баруун гараараа “пиджак”-ныхаа хармаанаас нөгөө зээ хүү Занданбатынхаа өнөө өглөө Уянгаа хүүхний гэрийн яг үүдэн дээрээс олсон, Арманы хүрэн улаан “лидринэн” дэвтрийг гаргаж ирээд, түүхийн чухал үнэнийг тэдэнд одоохон дэлгэх баримт нотолгоог бүгдэд нь харуулахаар өндөрт салгалан өргөв.
Ширээ тойрон суусан, зогссон хэд бүгд дуу алдав. Арга ч үгүй биз. Тэр дэвтэр угаасаа хуучирч навсайсан, дээр нь өчигдрийн үер уруйнд норж налбайж, шавар шавхай болчихсон хийгээд угаасаа үйлдвэрээсээ тэгж гарсан юм уу, эсвэл жалгаар урсаж ирээд тэр дэвтэртэй орооцолдчихсон юм уу, нэг гандмал шар хадаг бүр ч “сүр” оруулжээ.
- Энэ байна. Тэр баримт чинь. Энд тэрний тухай бүх баримт байгаа.
Салгалсан гар шигээ чичирхийлсэн хоолойгоор “Медаль” Алтансүх ингэж шивнээд хоёр гараараа тэр хадаг яндартай дэвтрийг дэргэдээ суусан, “Кама” Тэрбиш гуайд дамжуултал, өнөөх нь чөтгөр үзсэн мэт ухасхийн цочиж:
- Би наадахаар чинь яах юм бэ? Ядаж уншиж чадах, хэрэг илрүүлэх туршлага чадвартай хүнд өг...Амьд хүний гэрч болсноос, үхсэн хүний дэр болсон нь дээр...Ер нь орж аяга цай уухгүй бол толгой тархи янгинаад эхэллээ...Үе мөч ч янгинах шиг...Хөгширч ингэж бусдын гарт орох гэж...хэмээн бувтнасаар хоёрхон “харайгаад” хашаа руугаа орчихов.
“Медаль” Алтансүх дэвтрийг хоёр гардан барьсан хэвээр “Кама” Тэрбишийн цаана зогсож байсан, “Завууд” Ганаа руу дөхлөө. Цаадахь нь гэв гэнэтхэн гар утас нь дуугарсан мэт утсаа гаргаж ирээд, баахан кноп дарж байснаа:
- Аан уун...Одоохон очлоо, өө баларсан юм...гээд, тэдэнтэй баяртай ч гэж толгой дохилгүй, тэр чигээрээ гудам уруудаад алга болов оо.
“Партизан” Цогоо хэдийдээ ч архи уучихсан юм бүү мэд, согтоод унтчихсан, ширээ дэрлэн хурхирч гарлаа. Нэг ингээд хурхираад эхэлвэл хорооны цагдаа байтугай, хадам ээж нь ирээд орилсон ч сэрнээ л гэж гонж. Харин түүний цаана сууж байсан “Чекист” Жигжид улаан цайм “Медаль” Алтансүхийг анзаараагүй мэт царайлан:
- Өө хөө, Улаанаагийн хоёр бацаан ус авах гээд ирж явна. Муусайн хүүхдүүдийг хүлээлгээд яах вэ? Ингэхэд нөгөө “тог” засварынхан ирэх болов уу, сумогоо үзэхсэн...гэсээр өндийлөө.
- Тэгээд энэ хэргийн баримтыг яах юм бэ? Жигжид ээ...Би энэ хэргийг мөрдөж чадахгүй шүү дээ...гэж “Медаль” Алтансүх айсан янзтай асуулаа.
“Чекист” Жигжид их л нухацтай түүн рүү хяламхийснээ:
- Чи доторхыг нь уншсан уу? гэлээ.
- Үгүй чишш...Өглөө манай энэ сэгсгэр олж ирсэн юм. Ёстой харж ч амжсангүй...
- Чи үнэхээр уншаагүй хэрэг үү? Худлаа яривал хуультай шүү хөө...Чи тэгээд мань эрийн тухай бүхнийг мэднэ гээ биз дээ?
- Үгүй чишш...Би ганцхан эхний хуудсыг л уншсан
/үргэжлэл бий/
Ален Арман “Хуульгүй ченжүүд буюу СӨХ & ОСК”
Танайд хулгай орлоо. Тогийг чинь таслана. Ус тасарна. Цэвэрлэгээнд гар. Дандаа захиргаадсан мэдэгдлүүд. Инээдтэй нь маниусын мөнгөөр авгай хүүхдээ тэжээж, улстөрөө хийдэг байж Засаг даргын захирамж шахуу мэдэгдэл гаргана. Тэгээд бодлоо. Ер нь хэн эд нарт ийм эрх өгчихсөн юм бэ?
Байшин савтай холбоотой хууль журмуудыг цэгцлэх цаг болоогүй юу. Барьчихаад л хаядаг. Тэгээд дэлхийн зах зээлийн хямрал энээ тэрээ гэж дэмийртэл нь гасалж байгаад, хэзээ хаана хэнтэй байлдсан нь мэдэгдэхгүй баахан ахмад дайчинд тэр байраа шахна. Үнэхээр бидийн төлөө, эх нутгийнхаа төлөө байлдсан өвөг дээдсээсээ уучлал гуйя. Гэхдээ энд нэг хар төрөөд байгаа юм. Эртээр нэг өдөр тутмын сонин уншиж байх нь ээ, нэг эмгэн Дандар баатрын тогооч байсан гэнэ. Тэгээд үнээгээ саагаад, хувцас угааж байсан чинь онгоц бөмбөг хаяад л, танк толгойн дээгүүр нь тачигнаад бөөн юм боллоо гэж ярьсан байх юм. Тэгснээ намайг ингээд ярихаар манай ач зээ нар эмээ байлдаантай кино яриад л гэдэг гэж өөрөө өөрийгөө үгүйсгэсэн байх юм. Ойлгосонгүй. Ядаж логик алга. 90-ээд онд энэ ахмад дайчин гэсэн үнэмлэх хэдэн зуугаараа хэдхэн шил архинаас өгсүүлээд, хэдэн халтар төгрөгөөр зарагдсан гэж ярих юм билээ. Бурхан өршөөг буурал дээдсээ хардаж сэрдээд, булай юм их л хийж байна даа, гэхдээ л нэг л биш ээ. Социализмын үед энэ хүмүүсийг яагаад мартчихсан юм бол? Миний ойлгож байгаагаар 2 дайн баруун хязгаарын тулгаралтанд зүгээр л тогооч агтчин хийж байсан хүмүүсийг ч хүүхэд бид андахгүй хүндэлдэгсэн. Тэд ч энд тэнд уригдаж, байсхийгээд л тавгийн чихэр, улаан тамхиар тасардаггүй байсан санагддаг. Мэдээж бүгдэнд нь байр сав өгөх бололцоо байгаагүй байх л даа, гэхдээ л төр огт харж үздэггүй байсан гэж худлаа. Орос бол өөр хэрэг, тэд угаасаа фашизмыг дарсан, дэлхийн тэргүүлэх гүрний төлөө байнга цэрэг эрсээ жагсаах агуу бодлого. Харин бид уг нь энэ залуучуудаа, залуу гэр бүлүүдээ толгой хоргодох юмтай болгох талаар хичээвэл, хичнээн олон гэр бүл салж сарнихгүй, хэчнээн олон эр архинд орж, авилгачин болж, авгай хүүхэд нь биеэ үнэлэхгүй амар жимэр амьдрах бол...?
За орхиё...Сэдвээсээ халих нь. Учрыг тунгаавал СӨХ, ОСК гэж хоёр авилгачин системийг бид өөрсдөө бий болгожээ. Бид өөрсдөө нийлж байгуулсан төрийн бус байгууллагаа хэдэн нөхдийн шахааны бизнес болгочихож. Үгүй мөн сэргэлэн юмаа. Төр гэж данхайсан юманд татвар төлж хэрүүл хийж явах мөрт тэр хооронд гэмгүй царайлсан ченжүүд гэрт маань баахан юм шахаж сууна. Болоогүй ээ, гоё өнгөлөн далдлалтайгаар. Усаа хэмнэнэ гээд тоолуур бойлуур тавина. Урьд нь зүв зүгээр сайхан халуун ус шууд гоождог байсан бол одоо бараг 10-30 минут гоожуулж байж нөгөөх нь амь орсон мэт бүлээснэ. Ингэж усаа хэмнэдэг юм уу? Эсвэл бид тийм тэнэг мал юм уу? Уг нь малчин удамтай нь үнэн л дээ. Гэхдээ л мал малладаг болохоос өөрсдөө мал биш.
Хэн нь юуны ерөнхийлөгч, тэр нь их хурлын гишүүн болно болохгүй гэж хуцаж байснаас, нэг нүдээ нээгээд, амьдарч байгаа байшин саваа энэ хулгайчдаас цэвэрлэе. Эхлээд гэрээ янзлая. Биднийг ангайгаад сонгууль монгууль үнийн өсөлт хүүхдийн цэцэрлэг эмнэлэг гэж явах хооронд 13 жил баахан амьтан подийтлоо баяжлаа. Ердөө л бидний мөнгөөр. Ноолуурын ченж бол ёстой улаан нүүрэн дээр нь хэлээд авдаг юм. Харин энэ ченжүүд дээрэмдэж авдаг. Дамжуулж буй шонгийн модыг, газар доорхи шугам сүлжээг бидний бас өвөө эмээгийн маань татварын мөнгөөр барьсан. Гэтэл хэрээ хаанаас ч юм нисэж ирэн дээр нь суучихаад минийх гэчихсэн татвар аваад сууж байдаг. Хичнээн тэрбум төгрөг эргэлдэж байгаа бол жоохон тоо мэддэг нь өөрсдөө бодоод гаргаарай.
Бас наад зах нь энэ СӨХ, ОСК-ууд байрны хөлсөө нэхэхдээ хоёр ч удаа айл болгоны үүдэн дээр цаас наадаг шигээ халуун ус, тог таслахдаа мэдэгдэх үүрэгтэй. Яагаад гэвэл та нар бидний мөнгөөр амьдарч байгаа. Зөвхөн төрийн албан хаагчид татвар төлөгчдийн мөнгөөр цалинжиж байгаа учир хүнд суртлаасаа салах биш ийм нөхдүүдийг бидний зарц байх нөхдүүдийг “арааманд” нь байлгамаар байна. Тэгж байж төр улс руугаа орцгооё. Талийгаач ардын жүжигчин Дамчаа гуай энэ ченжүүдээс болж байрныхаа халаалтыг авч чадахгүй хөлдөж үхсэнээс өлсөж үхэе гээд уйлж суусансан. Биокомбинатын хэ¬мээх тодотголтой хэдэн муу байрнуудад халуун ус, ха¬лаалт авахын тулд 200 гаруй өрхийг төлөөлөн тэр тэмцэл хийсэн хэрэг. Яасан гэхээр СӨХ нь төлөөд байсан мөнгүүдийг нь идээд байсан байна. Тэгээд дулааны сүлжээнд баахан өртэй болчихож, тэгээд тэр СӨХ-д ажиллаж байсан нөхөд та нар өөрсдөө энэ СӨХ-өө ажиллуул, би л лав явлаа гээд алга болчихно, цагдаад өгөх гэхээр эрүүгийн биш иргэний хэрэг учир шүүхэд асуудлаа тавь гэнэ. Учир нь бид өөрсдөө тэр СӨХ-ийн гишүүд байхгүй юу...Төрийн бус байгууллагын дотоод асуудал болчихож байгаа юм. Хотын захын хорооллын Амгалан, Төмөр зам, Био, Орбит, Нефть, Шархадны эцсийн байруудад ийм асуудалгүй байр бараг байхгүй. Тэгээд нөгөө мөнгө идсэн нөхөд шүүхээр ороод ч зүв зүгээр л явж байна. Төлөх юм байхгүй ээ. Ийм ч засвар хийсэн ч гэх шиг баахан тамгатай цаас үзүүлнэ. Шүүх тэрэнд итгэнэ. Энэ СӨХ, ОСК-той холбоотой хуулиа шинэчилье ээ. Дарга нараа...
Орон сууцтай болгосон Ардчилал орон сууцандаа айлд амьдарч байгаа мэт ийм эмх замбараагүй байж боломгүй байна. Эрхэм мэргэд энэ бүхнийг тунгаана буй заа.
Иргэний холбоо энэ талаар овоо дуугарах гэж байснаа таг чиг. Уг нь сонгуулийн өмнө СӨХ энээ тэрээ гээд л судалгаа явуулаад л боль л доо та нар гэж явсан Энхбат иргэнлиг бус ногоонтон болчихсон юм гэнэ. Хүн амьдардаг байшинг хөлжих хэрэгсэл болгож байгаа нөхдүүдтэй байлдсанаас хэлгүй дүлий тэгээд ч агаарын бохирдолттой тэмцэх үйлсэд хувьнэмрээ оруулсан нь дээр биз дээ, ямар ярьж сураагүй юм биш.
Одоо Орон сууцны конторуудын талаар яримаар байна.
Бүтцийн өөрчлөлт зөвхөн засагт төдийгүй нийс¬лэлийн орон сууцнуудыг ха¬маар-даг байгууллагуудад ч тулгамдсан асуудал болоод байна. "Социалист орнуудад л Орон сууцны контор гэж байсан. Хоёрхон улсад ийм бүтэц байснаа одоо ганцхан Улаанбаатарт үлдэх шиг бол¬лоо" гэж Дэд бүтцийн сайд асан одоо СӨХ-үүдийнхээ Дээд зөвлөл гэдэг нэг хөөрхөн ТББ байгуулж СӨХ-үүдээ удирдах эрхийг өөрөө өртөө өгсөн Б.Жигжид хэлж байсан юм, дээр дээ нэг сонин дээр.
Орон сууц хувьчлагдах үед ашиг¬лалт, үйлчилгээг нь хариуцаж байсан Орон сууцны кон¬торууд ус, дулааныг дамжуу¬лан түгээх үүргийг өөртөө авсан.
Мэдээж энэ аж¬лын¬хаа хөлсөнд тэд төлбөр, шимтгэл авдаг. Тэгсэн маниусаас мөнгө саадаг нөхдүүд аль уже нэг гоё үг бодож олоод “Менеж¬мен¬тийн гэрээ”- гээр “хувьчлалд” орж, нийтдээ 20-иод орон сууцны компани болон ажил¬лах болсон байна шүү дээ, таминь. Инээдтэй байгаа биз? Яахаараа хэн нь бидний ус цахилгаан дамжуулж байгаа сүлжээг хувьчилж авах эрхтэй юм бэ? Зүй нь байрны иргэд өөрсдөө нэгэнт төлбөрөө төлдөг учир тэр сүлжээнд хувь эзэмших ёстой. Угаасаа уул уурхайнаасаа хэзээ хувь хүртэх нь тодорхойгүй тэр чинь бас ашиг олохоосоо их зардал чирэгдэлтэй зүйл, уул уурхай. Харин бид энэ өөрсдийнхөө амьдарч байгаа газраас мөнгө босгох өмч хөрөнгөтэй болох маш их боломж байгаад хэдэн хүмүүс олж хараад инээгээд явж байна. Бид засгийн газраас юм горьдолгүй амьдралаа дээшлүүлэх стресснээс салах үй түмэн боломж байна. Өөрчлөх юм зөндөө байнаа.
Ус сувгийн удирдах газар гэж бий. Тэд ОСК-дад усаа бөөний үнээр нийлүүлдэг. Гэтэл өнөө хэд бидэнд жижиглэнгийн үнээр тү¬гээ¬дэг. "Бараг л хоёр дахин нугалаад цааш нь дамжуул¬даг" гэж нэрээ нуусан УСУГ-ын мэргэжилтэн шивэгнэв. Ноднин жил "Орон сууцны компаниуд 2.4 тэрбум төгрөгийн усны төлбөрийг төлөөгүй байгаа" гэж хэвлэлүүд дээр мэдээлж байжээ.
Ёо ёо. Биднээс бол нэхээд л хаалга балбаад, тог тасалж байгаад аваад л байдаг биз дээ.
"Орон сууцны компани дотоод ажлаас шалтгаалж усаа “зогсоодог”. Хэрэглэгчид гомдол мэдүүлэхээр ус суваг хаасан гэдэг. Тухайн оршин суугч байрныхаа мөнгийг төлсөн байхад, төлбөр нь ус сувгийн байгууллагад орж ирдэггүй. Орон сууцны кон¬тор тэрийг нь дулааны төлбөр эсвэл засвар үйлчилгээ гэх зэргээр өөр юманд зар¬цуул¬чихдаг" гэж УСУГ-хан надад зовлонгоо тоочиж байсаан.
Тэгэхээр нь Улаан¬баатар дулааны сүлжээ ямар байгааг сонирхов. Адилхан л юм сонсогдов.
ОСК олон байгууллагатай харьцдаг учир хариуцлагаас бултах боломжтой. Эцэст нь хэрэг¬лэгч бид л хохирч үлдэнэ.
Тэгэхээр та бүхэн "Өөрсдөө хэрэглэгчдэд эц¬сийн цэг хүртэл үйлчлэх талаар эхэлсэн ажлаа эрчимжүүлвэл бас их буянтай юм болох нь ээ. Үнэ ч буурна. Учир нь өнгөрсөн жилээс Ус сувгийн удирдах газар, Улаанбаатар дулааны сүлжээ ХК зарим хэрэг¬лэгчдээ “ченжгүйгээр” шууд үйлчилгээ үзүүлж эхэлсэн юм билээ. Улаанбаатар хо¬тын захирагчийн харьяа орон сууц нийтийн аж ахуйн удир¬дах газрынхан бол сэтгүүлчдэд хаалттай юм билээ. Баахан ажилтай гэсэн улс хэдэн үгийн солио хийх “завгүй”. Уг нь би биш хотын удирдлага л энэ удирдах газрынхан хэрэглэгч цаашлаад Хотын иргэн бүр цаашаа ХҮН бидэнд дарамт үүсгэдэг энэ дамжуу¬лагч нэртэй “ченж” байгууллагуудын үйл ажиллагаа бүтцийг өөрчлөх талаар санаа тавих ёстой биш үү? Би бол иргэн. Гэхдээ зари нь энэнийг уншаад юм бодох байлгүй дээ.
Дэлхийн зарим улс оронд нэг ийм журам хууль байх юм. Жишээ нь АНУ-д штатуудын хуулиасаа хамаараад, тухайн иргэний орон сууцанд төлж байгаа мөнгө цалингийнх нь 40 хувиас давсан тохиолдолд засгаас татаас өгдөг. ОХУ-д гурван хувиар татаас өгдөг юм байна. Харин бид бол баахан байр түрээслэгч тэгээд татвар төлдөггүй цагаан гартнуудын байранд цалингаасаа 2 дахин өндөр төлбөр төлж эхнэр хүүхдээ гудамд гагахгүй гэж авилгал авч архи ууна. Авч чадаагүй нь авгай хүүхдээсээ сална, тэгээд бас л нөгөө архиа ууна.
Орон сууцны үйл¬чил¬гээ үзүүлэгч компаниа сонгох эрхийг яагаад бидэнд өгч болдоггүй юм бол? СӨХ-өө өөрсдөө хэрхэн яаж ажиллуулах вэ зэрэг асуултуудыг нээлттэй үл¬дээе.
Надад Баянзүрх дүүргийн 7-р хорооны өндөр настан Ц.Эрдэнэчимэг гэдэг хүн ийм асуулт тавьсан юм.
- Улсаас орон сууцыг оршин суугчидад нь үнэ төлбөргүй хувьчилсан байхад, яагаад СӨХ гэдэг сайн дурын байгууллага гарч ирээд хувьчилан авсан талбайгаас хөлс аваад байгаа юм бэ? Иймээс СӨХ нь оршин суугчдаас талбайн хөлс авах нь маш буруугаас гадна хувьчилж авсаны ашиг хаана байна вэ?
- СӨХ-үүд нь талбайн хөлс авахаас гадна, хоёр орцны дунд нэг жижүүр ажиллуулан цалин өгч байна. Гэтэл жижүүр нь айлуудын тоолуур алдаж байх юм. Ямар хэрэгтэй гэж танил талаараа жижүүр авч байна вэ?
- СӨХ нь нийтийн эзэмшлийн подволд оюутнууд болон айлуудыг бэлэн мөнгөөр суулгаж байна. Энэ мөнгийг хэрхэн яаж зарцуулж байгаа тооцоог хэн мэдэх вэ? Хэн ч мэдэхгүй л байна.
- СӨХ нь хэрэгтэй хэрэггүй хашаа, өөрсдөө тэр орчинд гараш барих зэргээр, албан тушаалаа ашиглаж байна. Хуучин муу хашааг нь буулгаж, шинээр хашаа барих гэх мэтээр оршин суугчдаас авсан мөнгийг үр ашиггүй зарцуулж байна.
- Дээд айлаас нь ус алдаж (удаа дараа) СӨХ-д хэлэхэд хохирол төлүүлэх ямар ч эрх мэдэл байхгүй, суугчиддаа шаардлага тавьж чадахгүй танил тал татаж байх юм.
- Оршин суугчид нь сантехникийн засвар хийлгэх гэхээр заавал орон сууцандаа очиж усаа хаалгадаг. СӨХ нь тэр макстрал шугамыг эвдэж подволд байгаа айлуудаа халуун, хүйтэн ус, 00 өрөөтэй болгон эвдэж байна. Энэ бол маш буруу юм.
- СӨХ-ийн Дээд зөвлөл нь 300 гаруй СӨХ-өөс 50.000 төгрөг авдаг гэнэ. Энэ их мөнгийг адилхан ТББ нэгнээсээ авах эрхтэй юм уу?
Иймд СӨХ-ийн Дээд зөвлөлийг татан буулгаж СӨХ-үүдийг орон сууцанд нь өгөх нь зөв юм биш үү?
Эгч минь дээ Та өөрөө тэр СӨХ-ийнхөө гишүүн шүү дээ, та өөрөө тэрнийг яаж ажиллуулахаа шийдэх эрхтэй. Ихэнхи хүмүүс СӨХ гэхээр өөр хүнийх юм шиг ийм л бодолтой байгаа. Хуулиа унш л даа. Эрхээ мэд, бас үүргээ ухаар. Тэгсэн цагт энэ ченжүүд ингэж оодрохгүй.
Ингээд та бүхэнд хэрэг болох хэдэн нэр, дугаар болон СӨХ-ийн тухай Улсын Дээд Шүүхээс гаргасан хуулийн тайлбарыг танилцуулаад бичлэгээ өндөрлөе дөө. Өөрсдөдөө хэрэгтэй зүйлийг олж авна гэдэгт итгэж байна. Амжилт хүсье.
Орон нутгийн өмчийн нийтийн аж ахуйн байгууллагууд
Архангай аймаг НААҮ-ний "Ундарга" ХХК С.Нямдорж 01332 утас/факс-21404
99332888
Баян-Өлгий аймаг НААҮ-ний "Суат" ХХК Х.Хабай 01422 утас/факс-22112
99422882
Баянхонгор аймаг "Чандмань Баянхонгор" ОНӨҮГ С. Хосбаяр 01442 утас-22482
99442363
Булган аймаг НААҮ-ний "Булган мээж" ХХК Г.Баярсайхан 01342 утас/факс- 22730 , 22464, 99348655
Говь-Алтай аймаг НААҮ-ний "Ундарга-Алтай" ОНӨҮГ Г.Хүрэлхүү 01482 утас/факс-0148224162, 99482233
Говьсүмбэр аймаг НААҮ-ний "Ус-Ду" ХХК С.Лувсанвандан 01542 утас/факс-23270
99542115
Дархан-Уул аймаг "Нийтийн аж ахуйн газар" ОНӨҮГ Д.Баяраа 01372 утас/факс-33751, 99049410
Дархан-Уул аймаг "Дархан-ус суваг" ХК С.Элбэгбаян 01372 утас/факс-33702
99372202
Дархан-Уул аймаг. Шарын гол сум "Дулаан шарын гол" ХХК М.Билгээ утас-99093066, 0137432368 22521, 99730805, 99083111
Дорноговь аймаг "Чандмань-Илч" ХХК С.Сармандах 01522 утас/факс-22308,
99091763
Дорноговь аймаг. Замын-Үүд тосгон "Замын-Үүд НААҮ" ХХК Д.Ганзориг 0252415 утас/факс-21004, 96667878, 96669365 нябо
Дорнод аймаг НААҮ-ний "Дорнод НАА" ХХК Ч.Гантөмөр 01582 утас/факс-21496
99589875, 99589973, 99109875
Дундговь аймаг НААҮ-ний "Чандмань- Дундговь" ХХК О.Ганхуяг 01592 утас/факс -23685,99592059,
Завхан аймаг НААҮ-ний "Амь-ус трейд" ХХК Л.Цэдэнсодном 01462 утас/факс-1236, 23917, 99462040
Сэлэнгэ аймаг НААҮ-ний "Урсгал" ХХК Н.Даваа 01362 утас/факс-23741, 22298,
99492933
Сэлэнгэ аймаг. Мандал сум. Зүүнхараа тосгон. "Цант Орхон" ХХК Я.Жигжид
утас/факс-72837, 72937,99097017
Сэлэнгэ аймаг. Хөтөл тосгон. Хөтөлийн нийтийн аж ахуйн газар С.Балдорж утас/факс-22374, 2194, 99081179
Орхон аймаг "Эрдэнэт ус дулаан түгээх сүлжээ" ХК Р.Гантулга 01352 утас/факс-20916, 99352119
Орхон аймаг "Эрдэнэт амьдрал" ХХК С.Даваасүрэн 01352 01352-73601, факс 01352-28822, 99351417
Орхон аймаг. Эрдэнэт үйлдвэр. Эрчим хүчний цех М.Шаравдорж 01352 976-1-352-71501,73501
Өвөрхангай аймаг. НААҮ-ний "Онги ус суваг" ОНӨҮГ О.Цэрэндаваа 01322 утас/факс-22963, 22642, 99329106
Өвөрхангай аймаг. Хархорин сум "Суврага-Өндөр" ОНӨҮГ Б.Энхсайхан утас-2353,
99085111
Өмнөговь аймаг "Гүнийн ус" ХК А.Жаргалсайхан 01532 утас-23903, 23915, 99111765
Сүхбаатар аймаг "Дөрвөлж" ХХК Л.Алтансүх 01512 утас/факс-21533, 21404
99512882,
Төв аймаг. "Төв Чандмань-ДЭХГ" ОНӨААТҮГ Г.Цогтсайхан 01272,утас/факс-23756, 23819, 99095119, 99302111, 99059004, dehg_2007@yahoo.com
Увс аймаг НААҮ-ний "Чандмань- Увс" ХХК Д.Төмөр-Өлзий 01452 утас/факс-22603
,99452001
Ховд аймаг "Шим-Ус" ХХК Ё.Адилбиш 01432 утас/факс-22472, 22026,99431155
Хэнтий аймаг "Хэнтий-Ус" ХХК Н.Базарханд 01562 утас/факс-22274, 99562027
Хөвсгөл аймаг "Ус суваг НАА-н компани" УҮГ Т.Алтангэрэл 01382 утас/факс-01382-22433, 99173945, 99382433
Хөвсгөл аймаг "Хөвсгөл дулаан" ХХК Л.Төмөрбаатар 01382, утас-22449, 22203, 22675, 99381818, 91382244, Лхамсүрэн ня-бо 50384551
Улаанбаатар хот. Багануур дүүрэг "Багануур-Ус" НӨҮГ М.Буддорж 0121 утас- 20141, 21627,99096579
Улаанбаатар хот. Налайх дүүрэг "Чандмань-Налайх" УҮГ Д.Бямбажав
0123 утас – 23359,99882311, 99082315
2. УБ хотын орон нутгийн өмчит орон сууц, нийтийн аж ахуйн байгууллагууд
Улаанбаатар хот "Хайрхан-Уул Өргөө" ХХК Н.Баасанжав 341845, 341880
Улаанбаатар хот "Сансар-Өргөө" ХХК С.Батмөнх 99110263, 450534
Улаанбаатар хот "Санкомфорт" ХХК Т.Болорчулуун 321448, 99096363
Улаанбаатар хот "Эцэг эх хүү" ХХК С.Батнасан 456671, 456603, 463620, 463621,
91916065
Улаанбаатар хот "Хаусинг Сервис" ХХК С.Наранцэцэг 453349, 452186, 91912433
Улаанбаатар хот "СИМС" ХХК Г.Эрдэнэцэцэг 301292, 300916, 361983, 55151364
Улаанбаатар хот "Ашид ундрах" ХХК П.Отгонбаяр 687495, 91919984
Улаанбаатар хот "Хөх асар" ХХК Б.Батхүү 360654, 369711, 99118648
Улаанбаатар хот "Дулаан өргөө" ХХК Ш.Цэдэндамба 321186, 324421, 320535, 325746,328183 факс 321186, 99092198
Улаанбаатар хот "Эма энд Би" ХХК Б.Лхагвасүрэн 328621, 99116713, www.ema.citumap.mn
Улаанбаатар хот "Санни хаус" ХХК Ц.Отгонбаяр 364632, 70124800, 91919920
Улаанбаатар хот "Өнөр хотхон" ХХК С.Энхтуяа 681110, 99114211
Улаанбаатар хот "Өнөр горхи" ХХК М.Ганбаатар 683532, 99119124
Улаанбаатар хот "Толгойт Инк" ХХК М.Баатар 70180008, 70180015, 99112174
Улаанбаатар хот "Опен хаус" ХХК Д.Мягмар 326483, 321251, 99190014
Улаанбаатар хот "Ивэн эх" ХХК Ц.Болдбаатар 354387, 350271 факс 350271,
Улаанбаатар хот "ГМ" ХХК М.Энхсайхан 454050, 480451, 451608, 95159899
Улаанбаатар хот "Батбаян бүрд" ОНӨААТҮГ Б.Оюунчулуун 252038, 91911164 Е.и-
254592, 91912364, Ах.ня-бо 252072,91915201
Улаанбаатар хот "Ганга өргөө" ОНӨААТҮГ М.Буддорж 244283, 245713, 243438
Улаанбаатар хот "Баянхошуу ус" ОНӨААТҮГ Т.Эрдэнэбат 631150
УДШ-ийн тайлбар
СУУЦ ӨМЧЛӨГЧДИЙН ХОЛБООНЫ ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ ,
НИЙТИЙН ЗОРИУЛАЛТТАЙ ОРОН СУУЦНЫ БАЙШИНГИЙН
ДУНДЫН ӨМЧЛӨЛИЙН ЭД ХӨРӨНГИЙН ТУХАЙ ХУУЛИЙН
ЗАРИМ ЗҮЙЛ , ЗААЛТЫГ ТАЙЛБАРЛАХ ТУХАЙ
2008 оны 6 дугаар сарын 19-ний өдөр Дугаар 26 Улаанбаатар хот
Сууц өмчлөгчдийн холбооны эрх зүйн байдал , нийтийн зориулалттай орон сууцны байшингийн дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн тухай хуулийн зарим зүйл , заалтыг нэг мөр ойлгож , зөв хэрэглэх явдлыг хангах зорилгоор Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тавьдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 4 дэх заалт , Шүүхийн тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.6.5.- д заасныг удирдлага болгон Улсын Дээд шүүхээс ТОГТООХ НЬ :
1 . Сууц өмчлөгчдийн холбооны эрх зүйн байдал , нийтийн зориулалттай орон сууцны байшингийн дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн тухай хуулийн / цаашид хууль гэх / 5 дугаар зүйлийн 5.1.- д “ Сууц өмчлөгчдийн холбоо / цаашид “ холбоо ” гэх / - ны эрх зүйн байдал нь Иргэний хуулийн 143 дугаар зүйл болон энэ хуулиар тодорхой лог доно ” гэж зааснаар Сууц өмчлөгчдийн холбоо нь хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллага бөгөөд Иргэний хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.- д зааснаар иргэний эрх зүйн харилцааны оролцогч байна .
Иргэний эрх зүйн харилцааны оролцогчийн хувьд гэрээний болон гэрээний бус үүргийн харилцаанаас үүссэн маргаанд , мөн Иргэний хуулийн 149 дүгээр зүйлд зааснаар сууц өмчлөгч хуульд заасан үүргээ биелүүлэхгүй , зөрчил гаргасан тохиолдолд Сууц өмчлөгчдийн холбоо өөрийн төлөөлөгчөөр дамжуулан шүүхэд нэхэмжлэл гаргах , хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд зохигчоор оролцох эрхтэй .
2 . Хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.8.- д зааснаар сууц өмчлөгчдийн холбоо нь “ засвар , үйлчилгээ хийлгэх мэргэжлийн байгууллагаа чөлөөтэй сонгох эрх ” - ийг дундын өмчлөлийн эд хөрөнгө , шугам сүлжээний засвар , үйлчилгээний ажлын онцлогоос шалтгаалан , тухайн ажил , үйлчилгээг эрхлэн гүйцэтгэх тусгай зөвшөөрөл авсан , эсхүл мэргэжлийн хувьд эрхлэн гүйцэтгэдэг байгууллагатай гэрээ байгуулах замаар , энэ ажлыг хууль болон эрх бүхий байгууллагын шийдвэрээр тодорхой байгууллагад эрхлэн хариуцуулаагүй тохиолдолд хэрэгжүүлнэ .
3. Хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.2.- т заасан орон сууц өмчлөгчийн хүлээх үүргийг доорх байдлаар тайлбарласугай :
3 . 1 . Энэ зүйлийн 13.2.6.- д зааснаар сууц өмчлөгч нь “ сууцаа бусдад эзэмшүүлж , ашиглуулж байгаа бол эзэмшигч , ашиглагчийн гүйцэтгээгүй үүргийг ” Иргэний хуулийн 148 дугаар зүйлийн 148.2.6.- д зааснаар хамтран хариуцах хэлбэрээр гүйцэтгэнэ . Сууц өмчлөгч энэ үүргийг дангаар гүйцэтгэсэн тохиолдолд Иргэний хуулийн 242 дугаар зүйлд зааснаар хамтран үүрэг гүйцэтгэгчээс өөрт учирсан хохирлыг шаардах эрхтэй .
3.2. Сууц өмчлөгч нь энэ зүйлийн 13.2.7.- д зааснаар “ сууцныхаа зориулалт , төлөвлөлт , үндсэн бүтээц , хийц , инженерийн шугам сүлжээг эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр өөрчлөхгүй байх ” гэдэг нь Орон сууцны тухай хуулийн 15 дугаар зүйлд зааснаар орон сууцны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагаас тогтоосон журмаас гадуур орон сууцны зориулалт , төлөвлөлт , барилгын үндсэн бүтээц , хийц болон инженерийн шугам сүлжээг орон сууцны барилгын анхны зураг төслөөс өөрчлөхгүй байхыг хэлнэ .
3.3 . Мөн зүйлийн 13.2.8.- д зааснаар орон сууц өмчлөгч “ сууц өмчлөх эрхээ бусдад шилжүүлэхдээ холбоонд мэдэгдэх үүрэг ” - ээ хэрэгжүүлснээр холбооноос зөвшөөрөл авах биш харин түүнд мэдээлэл өгөх үүргийг биелүүлэх тул уг үүрэг нь энэ зүйлийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.2.- т заасан дангаар өмчлөх сууцаа холбооноос зөвшөөрөл авахгүйгээр захиран зарцуулах түүний эрхийг хязгаарлахгүй .
3.4 . Мөн зүйлийн 13.3.- т заасан “ сууц худалдан авагч нь сууцыг өөрийн өмчлөлдөө шилжүүлэхээс өмнө уг сууцтай холбоотой биелэгдээгүй үүрэг байгаа эсэхийг … холбогдох байгууллагуудаас магадлах ” гэдэгт Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлийн 147.1.- д заасан халаалт , халуун , цэвэр , бохир ус , ариутгал , хог , цахилгаан , холбоо зэрэг ашиглалтын төлбөр , мөн дундын өмчлөлийн зүйлийн ашиглалт , засвар , үйлчилгээтэй холбогдсон зардлыг эрх бүхий байгууллага болон сууц өмчлөгчдийн холбоонд төлсөн эсэхийг эдгээр байгууллага , эсхүл уг төлбөрийг гүйцэтгэдэг банк , тооцооны байгууллагаас лавлахыг ойлгоно .
3.5 . Мөн зүйл , заалтын “ уг үүргээ биелүүлээгүйгээс үүсэх үр дагаварыг өөрөө бүрэн хариуцна ” гэж орон сууцны шинэ өмчлөгч уг орон сууцтай холбогдсон аливаа үүргийг өөрийн зардал , хөрөнгөөр гүйцэтгэхийг хэлнэ .
Орон сууцыг худалдан авсан этгээд өөрт учирсан хохирлыг худалдах - худалдан авах гэрээний харилцааг зохицуулсан Иргэний хуулийн холбогдох зүйл , заалтын дагуу худалдагчаас шаардах эрхтэй .
4 . Хуулийн 15 дугаар зүйлд заасан орон сууц өмчлөгчдийн дундын эд хөрөнгийн талаарх зарим зохицуулалтыг доорх байдлаар тайлбарласугай :
4.1. Уг зүйлийн 15.1.1- д заасан “ тэдгээртэй адилтгах байгууламж ” гэдэгт Орон сууцны тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.2- т заасан орон сууцны дэд бүтцэд хамаарах , энэ хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.6.- д заасан байгууламжийг хамааруулан ойлгоно .
4.2 . Мөн зүйлийн 15.5.- д заасан “ дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийг гэрээний үндсэн дээр тодорхой нэг этгээдийн эзэмшил , ашиглалтад шилжүүлж болно ” гэснийг сууц өмчлөгчдийн холбоо зөвхөн холбооны дүрэмд заасан тохиолдолд хэрэгжүүлэх бөгөөд уг эрх нь Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйл болон энэ зүйлийн 15.1.- д нэрлэгдсэн боловч эрх бүхий этгээдийн шийдвэрээр бусдын эзэмшил , өмчлөлд шилжсэн , тухайн орон сууцны дундын өмчлөлийн эд хөрөнгөд ордоггүй эд хөрөнгөд хамаарахгүй .
4.3 . Мөн зүйлийн 15.8.- д зааснаар “ орчны газрыг холбоо гэрээний үндсэн дээр ашиглана ” гэснийг энэ хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.1.4., Газрын тухай хуулийн 44 1 дүгээр зүйлд заасан журмын дагуу тухайн шатны Засаг даргын шийдвэрээр эрх бүхий этгээдтэй байгуулсан газар ашиглалтын гэрээгээр ашиглахыг ойлгоно .
5 . Хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.1.- д “ дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн засвар , хамгаалалт , үйлчилгээний зардлыг хуваарилахдаа Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлийг мөрдлөгө болгоно ” гэж зааснаар энэ хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1.1.- д заасан дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн эвдрэл , гэмтлийн засварын , мөн хэвийн байдал , ажиллагааг хангах хамгаалалт , үйлчилгээний зардлыг сууц өмчлөгч бүрт хуваарилах аргачлалыг Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлд заасан зохицуулалтаар тогтооно .
Харин Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлийн 147.4.- т дангаар өмчлөх талбайн хэмжээг тодорхойлох арга нь зөвхөн дээрх зардлыг сууц өмчлөгч нарт хуваарилах асуудалд хамааралтай тул үүнийг ажил гүйцэтгэх болон худалдах - худалдан авах гэрээний зүйл болох орон сууцны талбайн хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэхгүй .
6. Хуулийн 20 дугаар зүйлд зааснаар сууц өмчлөгчдийн холбоог татан буулгахад Иргэний хуулийн 32 дугаар зүйлд заасан журмыг баримтална .
Найзуудаа бид л энэ нийгмийг өөрчилдөггүй юмаа гэхэд өөрчлөгдөх эх суурь нь шүү. За лоозогночихлоо.хэхэ
Танайд хулгай орлоо. Тогийг чинь таслана. Ус тасарна. Цэвэрлэгээнд гар. Дандаа захиргаадсан мэдэгдлүүд. Инээдтэй нь маниусын мөнгөөр авгай хүүхдээ тэжээж, улстөрөө хийдэг байж Засаг даргын захирамж шахуу мэдэгдэл гаргана. Тэгээд бодлоо. Ер нь хэн эд нарт ийм эрх өгчихсөн юм бэ?
Байшин савтай холбоотой хууль журмуудыг цэгцлэх цаг болоогүй юу. Барьчихаад л хаядаг. Тэгээд дэлхийн зах зээлийн хямрал энээ тэрээ гэж дэмийртэл нь гасалж байгаад, хэзээ хаана хэнтэй байлдсан нь мэдэгдэхгүй баахан ахмад дайчинд тэр байраа шахна. Үнэхээр бидийн төлөө, эх нутгийнхаа төлөө байлдсан өвөг дээдсээсээ уучлал гуйя. Гэхдээ энд нэг хар төрөөд байгаа юм. Эртээр нэг өдөр тутмын сонин уншиж байх нь ээ, нэг эмгэн Дандар баатрын тогооч байсан гэнэ. Тэгээд үнээгээ саагаад, хувцас угааж байсан чинь онгоц бөмбөг хаяад л, танк толгойн дээгүүр нь тачигнаад бөөн юм боллоо гэж ярьсан байх юм. Тэгснээ намайг ингээд ярихаар манай ач зээ нар эмээ байлдаантай кино яриад л гэдэг гэж өөрөө өөрийгөө үгүйсгэсэн байх юм. Ойлгосонгүй. Ядаж логик алга. 90-ээд онд энэ ахмад дайчин гэсэн үнэмлэх хэдэн зуугаараа хэдхэн шил архинаас өгсүүлээд, хэдэн халтар төгрөгөөр зарагдсан гэж ярих юм билээ. Бурхан өршөөг буурал дээдсээ хардаж сэрдээд, булай юм их л хийж байна даа, гэхдээ л нэг л биш ээ. Социализмын үед энэ хүмүүсийг яагаад мартчихсан юм бол? Миний ойлгож байгаагаар 2 дайн баруун хязгаарын тулгаралтанд зүгээр л тогооч агтчин хийж байсан хүмүүсийг ч хүүхэд бид андахгүй хүндэлдэгсэн. Тэд ч энд тэнд уригдаж, байсхийгээд л тавгийн чихэр, улаан тамхиар тасардаггүй байсан санагддаг. Мэдээж бүгдэнд нь байр сав өгөх бололцоо байгаагүй байх л даа, гэхдээ л төр огт харж үздэггүй байсан гэж худлаа. Орос бол өөр хэрэг, тэд угаасаа фашизмыг дарсан, дэлхийн тэргүүлэх гүрний төлөө байнга цэрэг эрсээ жагсаах агуу бодлого. Харин бид уг нь энэ залуучуудаа, залуу гэр бүлүүдээ толгой хоргодох юмтай болгох талаар хичээвэл, хичнээн олон гэр бүл салж сарнихгүй, хэчнээн олон эр архинд орж, авилгачин болж, авгай хүүхэд нь биеэ үнэлэхгүй амар жимэр амьдрах бол...?
За орхиё...Сэдвээсээ халих нь. Учрыг тунгаавал СӨХ, ОСК гэж хоёр авилгачин системийг бид өөрсдөө бий болгожээ. Бид өөрсдөө нийлж байгуулсан төрийн бус байгууллагаа хэдэн нөхдийн шахааны бизнес болгочихож. Үгүй мөн сэргэлэн юмаа. Төр гэж данхайсан юманд татвар төлж хэрүүл хийж явах мөрт тэр хооронд гэмгүй царайлсан ченжүүд гэрт маань баахан юм шахаж сууна. Болоогүй ээ, гоё өнгөлөн далдлалтайгаар. Усаа хэмнэнэ гээд тоолуур бойлуур тавина. Урьд нь зүв зүгээр сайхан халуун ус шууд гоождог байсан бол одоо бараг 10-30 минут гоожуулж байж нөгөөх нь амь орсон мэт бүлээснэ. Ингэж усаа хэмнэдэг юм уу? Эсвэл бид тийм тэнэг мал юм уу? Уг нь малчин удамтай нь үнэн л дээ. Гэхдээ л мал малладаг болохоос өөрсдөө мал биш.
Хэн нь юуны ерөнхийлөгч, тэр нь их хурлын гишүүн болно болохгүй гэж хуцаж байснаас, нэг нүдээ нээгээд, амьдарч байгаа байшин саваа энэ хулгайчдаас цэвэрлэе. Эхлээд гэрээ янзлая. Биднийг ангайгаад сонгууль монгууль үнийн өсөлт хүүхдийн цэцэрлэг эмнэлэг гэж явах хооронд 13 жил баахан амьтан подийтлоо баяжлаа. Ердөө л бидний мөнгөөр. Ноолуурын ченж бол ёстой улаан нүүрэн дээр нь хэлээд авдаг юм. Харин энэ ченжүүд дээрэмдэж авдаг. Дамжуулж буй шонгийн модыг, газар доорхи шугам сүлжээг бидний бас өвөө эмээгийн маань татварын мөнгөөр барьсан. Гэтэл хэрээ хаанаас ч юм нисэж ирэн дээр нь суучихаад минийх гэчихсэн татвар аваад сууж байдаг. Хичнээн тэрбум төгрөг эргэлдэж байгаа бол жоохон тоо мэддэг нь өөрсдөө бодоод гаргаарай.
Бас наад зах нь энэ СӨХ, ОСК-ууд байрны хөлсөө нэхэхдээ хоёр ч удаа айл болгоны үүдэн дээр цаас наадаг шигээ халуун ус, тог таслахдаа мэдэгдэх үүрэгтэй. Яагаад гэвэл та нар бидний мөнгөөр амьдарч байгаа. Зөвхөн төрийн албан хаагчид татвар төлөгчдийн мөнгөөр цалинжиж байгаа учир хүнд суртлаасаа салах биш ийм нөхдүүдийг бидний зарц байх нөхдүүдийг “арааманд” нь байлгамаар байна. Тэгж байж төр улс руугаа орцгооё. Талийгаач ардын жүжигчин Дамчаа гуай энэ ченжүүдээс болж байрныхаа халаалтыг авч чадахгүй хөлдөж үхсэнээс өлсөж үхэе гээд уйлж суусансан. Биокомбинатын хэ¬мээх тодотголтой хэдэн муу байрнуудад халуун ус, ха¬лаалт авахын тулд 200 гаруй өрхийг төлөөлөн тэр тэмцэл хийсэн хэрэг. Яасан гэхээр СӨХ нь төлөөд байсан мөнгүүдийг нь идээд байсан байна. Тэгээд дулааны сүлжээнд баахан өртэй болчихож, тэгээд тэр СӨХ-д ажиллаж байсан нөхөд та нар өөрсдөө энэ СӨХ-өө ажиллуул, би л лав явлаа гээд алга болчихно, цагдаад өгөх гэхээр эрүүгийн биш иргэний хэрэг учир шүүхэд асуудлаа тавь гэнэ. Учир нь бид өөрсдөө тэр СӨХ-ийн гишүүд байхгүй юу...Төрийн бус байгууллагын дотоод асуудал болчихож байгаа юм. Хотын захын хорооллын Амгалан, Төмөр зам, Био, Орбит, Нефть, Шархадны эцсийн байруудад ийм асуудалгүй байр бараг байхгүй. Тэгээд нөгөө мөнгө идсэн нөхөд шүүхээр ороод ч зүв зүгээр л явж байна. Төлөх юм байхгүй ээ. Ийм ч засвар хийсэн ч гэх шиг баахан тамгатай цаас үзүүлнэ. Шүүх тэрэнд итгэнэ. Энэ СӨХ, ОСК-той холбоотой хуулиа шинэчилье ээ. Дарга нараа...
Орон сууцтай болгосон Ардчилал орон сууцандаа айлд амьдарч байгаа мэт ийм эмх замбараагүй байж боломгүй байна. Эрхэм мэргэд энэ бүхнийг тунгаана буй заа.
Иргэний холбоо энэ талаар овоо дуугарах гэж байснаа таг чиг. Уг нь сонгуулийн өмнө СӨХ энээ тэрээ гээд л судалгаа явуулаад л боль л доо та нар гэж явсан Энхбат иргэнлиг бус ногоонтон болчихсон юм гэнэ. Хүн амьдардаг байшинг хөлжих хэрэгсэл болгож байгаа нөхдүүдтэй байлдсанаас хэлгүй дүлий тэгээд ч агаарын бохирдолттой тэмцэх үйлсэд хувьнэмрээ оруулсан нь дээр биз дээ, ямар ярьж сураагүй юм биш.
Одоо Орон сууцны конторуудын талаар яримаар байна.
Бүтцийн өөрчлөлт зөвхөн засагт төдийгүй нийс¬лэлийн орон сууцнуудыг ха¬маар-даг байгууллагуудад ч тулгамдсан асуудал болоод байна. "Социалист орнуудад л Орон сууцны контор гэж байсан. Хоёрхон улсад ийм бүтэц байснаа одоо ганцхан Улаанбаатарт үлдэх шиг бол¬лоо" гэж Дэд бүтцийн сайд асан одоо СӨХ-үүдийнхээ Дээд зөвлөл гэдэг нэг хөөрхөн ТББ байгуулж СӨХ-үүдээ удирдах эрхийг өөрөө өртөө өгсөн Б.Жигжид хэлж байсан юм, дээр дээ нэг сонин дээр.
Орон сууц хувьчлагдах үед ашиг¬лалт, үйлчилгээг нь хариуцаж байсан Орон сууцны кон¬торууд ус, дулааныг дамжуу¬лан түгээх үүргийг өөртөө авсан.
Мэдээж энэ аж¬лын¬хаа хөлсөнд тэд төлбөр, шимтгэл авдаг. Тэгсэн маниусаас мөнгө саадаг нөхдүүд аль уже нэг гоё үг бодож олоод “Менеж¬мен¬тийн гэрээ”- гээр “хувьчлалд” орж, нийтдээ 20-иод орон сууцны компани болон ажил¬лах болсон байна шүү дээ, таминь. Инээдтэй байгаа биз? Яахаараа хэн нь бидний ус цахилгаан дамжуулж байгаа сүлжээг хувьчилж авах эрхтэй юм бэ? Зүй нь байрны иргэд өөрсдөө нэгэнт төлбөрөө төлдөг учир тэр сүлжээнд хувь эзэмших ёстой. Угаасаа уул уурхайнаасаа хэзээ хувь хүртэх нь тодорхойгүй тэр чинь бас ашиг олохоосоо их зардал чирэгдэлтэй зүйл, уул уурхай. Харин бид энэ өөрсдийнхөө амьдарч байгаа газраас мөнгө босгох өмч хөрөнгөтэй болох маш их боломж байгаад хэдэн хүмүүс олж хараад инээгээд явж байна. Бид засгийн газраас юм горьдолгүй амьдралаа дээшлүүлэх стресснээс салах үй түмэн боломж байна. Өөрчлөх юм зөндөө байнаа.
Ус сувгийн удирдах газар гэж бий. Тэд ОСК-дад усаа бөөний үнээр нийлүүлдэг. Гэтэл өнөө хэд бидэнд жижиглэнгийн үнээр тү¬гээ¬дэг. "Бараг л хоёр дахин нугалаад цааш нь дамжуул¬даг" гэж нэрээ нуусан УСУГ-ын мэргэжилтэн шивэгнэв. Ноднин жил "Орон сууцны компаниуд 2.4 тэрбум төгрөгийн усны төлбөрийг төлөөгүй байгаа" гэж хэвлэлүүд дээр мэдээлж байжээ.
Ёо ёо. Биднээс бол нэхээд л хаалга балбаад, тог тасалж байгаад аваад л байдаг биз дээ.
"Орон сууцны компани дотоод ажлаас шалтгаалж усаа “зогсоодог”. Хэрэглэгчид гомдол мэдүүлэхээр ус суваг хаасан гэдэг. Тухайн оршин суугч байрныхаа мөнгийг төлсөн байхад, төлбөр нь ус сувгийн байгууллагад орж ирдэггүй. Орон сууцны кон¬тор тэрийг нь дулааны төлбөр эсвэл засвар үйлчилгээ гэх зэргээр өөр юманд зар¬цуул¬чихдаг" гэж УСУГ-хан надад зовлонгоо тоочиж байсаан.
Тэгэхээр нь Улаан¬баатар дулааны сүлжээ ямар байгааг сонирхов. Адилхан л юм сонсогдов.
ОСК олон байгууллагатай харьцдаг учир хариуцлагаас бултах боломжтой. Эцэст нь хэрэг¬лэгч бид л хохирч үлдэнэ.
Тэгэхээр та бүхэн "Өөрсдөө хэрэглэгчдэд эц¬сийн цэг хүртэл үйлчлэх талаар эхэлсэн ажлаа эрчимжүүлвэл бас их буянтай юм болох нь ээ. Үнэ ч буурна. Учир нь өнгөрсөн жилээс Ус сувгийн удирдах газар, Улаанбаатар дулааны сүлжээ ХК зарим хэрэг¬лэгчдээ “ченжгүйгээр” шууд үйлчилгээ үзүүлж эхэлсэн юм билээ. Улаанбаатар хо¬тын захирагчийн харьяа орон сууц нийтийн аж ахуйн удир¬дах газрынхан бол сэтгүүлчдэд хаалттай юм билээ. Баахан ажилтай гэсэн улс хэдэн үгийн солио хийх “завгүй”. Уг нь би биш хотын удирдлага л энэ удирдах газрынхан хэрэглэгч цаашлаад Хотын иргэн бүр цаашаа ХҮН бидэнд дарамт үүсгэдэг энэ дамжуу¬лагч нэртэй “ченж” байгууллагуудын үйл ажиллагаа бүтцийг өөрчлөх талаар санаа тавих ёстой биш үү? Би бол иргэн. Гэхдээ зари нь энэнийг уншаад юм бодох байлгүй дээ.
Дэлхийн зарим улс оронд нэг ийм журам хууль байх юм. Жишээ нь АНУ-д штатуудын хуулиасаа хамаараад, тухайн иргэний орон сууцанд төлж байгаа мөнгө цалингийнх нь 40 хувиас давсан тохиолдолд засгаас татаас өгдөг. ОХУ-д гурван хувиар татаас өгдөг юм байна. Харин бид бол баахан байр түрээслэгч тэгээд татвар төлдөггүй цагаан гартнуудын байранд цалингаасаа 2 дахин өндөр төлбөр төлж эхнэр хүүхдээ гудамд гагахгүй гэж авилгал авч архи ууна. Авч чадаагүй нь авгай хүүхдээсээ сална, тэгээд бас л нөгөө архиа ууна.
Орон сууцны үйл¬чил¬гээ үзүүлэгч компаниа сонгох эрхийг яагаад бидэнд өгч болдоггүй юм бол? СӨХ-өө өөрсдөө хэрхэн яаж ажиллуулах вэ зэрэг асуултуудыг нээлттэй үл¬дээе.
Надад Баянзүрх дүүргийн 7-р хорооны өндөр настан Ц.Эрдэнэчимэг гэдэг хүн ийм асуулт тавьсан юм.
- Улсаас орон сууцыг оршин суугчидад нь үнэ төлбөргүй хувьчилсан байхад, яагаад СӨХ гэдэг сайн дурын байгууллага гарч ирээд хувьчилан авсан талбайгаас хөлс аваад байгаа юм бэ? Иймээс СӨХ нь оршин суугчдаас талбайн хөлс авах нь маш буруугаас гадна хувьчилж авсаны ашиг хаана байна вэ?
- СӨХ-үүд нь талбайн хөлс авахаас гадна, хоёр орцны дунд нэг жижүүр ажиллуулан цалин өгч байна. Гэтэл жижүүр нь айлуудын тоолуур алдаж байх юм. Ямар хэрэгтэй гэж танил талаараа жижүүр авч байна вэ?
- СӨХ нь нийтийн эзэмшлийн подволд оюутнууд болон айлуудыг бэлэн мөнгөөр суулгаж байна. Энэ мөнгийг хэрхэн яаж зарцуулж байгаа тооцоог хэн мэдэх вэ? Хэн ч мэдэхгүй л байна.
- СӨХ нь хэрэгтэй хэрэггүй хашаа, өөрсдөө тэр орчинд гараш барих зэргээр, албан тушаалаа ашиглаж байна. Хуучин муу хашааг нь буулгаж, шинээр хашаа барих гэх мэтээр оршин суугчдаас авсан мөнгийг үр ашиггүй зарцуулж байна.
- Дээд айлаас нь ус алдаж (удаа дараа) СӨХ-д хэлэхэд хохирол төлүүлэх ямар ч эрх мэдэл байхгүй, суугчиддаа шаардлага тавьж чадахгүй танил тал татаж байх юм.
- Оршин суугчид нь сантехникийн засвар хийлгэх гэхээр заавал орон сууцандаа очиж усаа хаалгадаг. СӨХ нь тэр макстрал шугамыг эвдэж подволд байгаа айлуудаа халуун, хүйтэн ус, 00 өрөөтэй болгон эвдэж байна. Энэ бол маш буруу юм.
- СӨХ-ийн Дээд зөвлөл нь 300 гаруй СӨХ-өөс 50.000 төгрөг авдаг гэнэ. Энэ их мөнгийг адилхан ТББ нэгнээсээ авах эрхтэй юм уу?
Иймд СӨХ-ийн Дээд зөвлөлийг татан буулгаж СӨХ-үүдийг орон сууцанд нь өгөх нь зөв юм биш үү?
Эгч минь дээ Та өөрөө тэр СӨХ-ийнхөө гишүүн шүү дээ, та өөрөө тэрнийг яаж ажиллуулахаа шийдэх эрхтэй. Ихэнхи хүмүүс СӨХ гэхээр өөр хүнийх юм шиг ийм л бодолтой байгаа. Хуулиа унш л даа. Эрхээ мэд, бас үүргээ ухаар. Тэгсэн цагт энэ ченжүүд ингэж оодрохгүй.
Ингээд та бүхэнд хэрэг болох хэдэн нэр, дугаар болон СӨХ-ийн тухай Улсын Дээд Шүүхээс гаргасан хуулийн тайлбарыг танилцуулаад бичлэгээ өндөрлөе дөө. Өөрсдөдөө хэрэгтэй зүйлийг олж авна гэдэгт итгэж байна. Амжилт хүсье.
Орон нутгийн өмчийн нийтийн аж ахуйн байгууллагууд
Архангай аймаг НААҮ-ний "Ундарга" ХХК С.Нямдорж 01332 утас/факс-21404
99332888
Баян-Өлгий аймаг НААҮ-ний "Суат" ХХК Х.Хабай 01422 утас/факс-22112
99422882
Баянхонгор аймаг "Чандмань Баянхонгор" ОНӨҮГ С. Хосбаяр 01442 утас-22482
99442363
Булган аймаг НААҮ-ний "Булган мээж" ХХК Г.Баярсайхан 01342 утас/факс- 22730 , 22464, 99348655
Говь-Алтай аймаг НААҮ-ний "Ундарга-Алтай" ОНӨҮГ Г.Хүрэлхүү 01482 утас/факс-0148224162, 99482233
Говьсүмбэр аймаг НААҮ-ний "Ус-Ду" ХХК С.Лувсанвандан 01542 утас/факс-23270
99542115
Дархан-Уул аймаг "Нийтийн аж ахуйн газар" ОНӨҮГ Д.Баяраа 01372 утас/факс-33751, 99049410
Дархан-Уул аймаг "Дархан-ус суваг" ХК С.Элбэгбаян 01372 утас/факс-33702
99372202
Дархан-Уул аймаг. Шарын гол сум "Дулаан шарын гол" ХХК М.Билгээ утас-99093066, 0137432368 22521, 99730805, 99083111
Дорноговь аймаг "Чандмань-Илч" ХХК С.Сармандах 01522 утас/факс-22308,
99091763
Дорноговь аймаг. Замын-Үүд тосгон "Замын-Үүд НААҮ" ХХК Д.Ганзориг 0252415 утас/факс-21004, 96667878, 96669365 нябо
Дорнод аймаг НААҮ-ний "Дорнод НАА" ХХК Ч.Гантөмөр 01582 утас/факс-21496
99589875, 99589973, 99109875
Дундговь аймаг НААҮ-ний "Чандмань- Дундговь" ХХК О.Ганхуяг 01592 утас/факс -23685,99592059,
Завхан аймаг НААҮ-ний "Амь-ус трейд" ХХК Л.Цэдэнсодном 01462 утас/факс-1236, 23917, 99462040
Сэлэнгэ аймаг НААҮ-ний "Урсгал" ХХК Н.Даваа 01362 утас/факс-23741, 22298,
99492933
Сэлэнгэ аймаг. Мандал сум. Зүүнхараа тосгон. "Цант Орхон" ХХК Я.Жигжид
утас/факс-72837, 72937,99097017
Сэлэнгэ аймаг. Хөтөл тосгон. Хөтөлийн нийтийн аж ахуйн газар С.Балдорж утас/факс-22374, 2194, 99081179
Орхон аймаг "Эрдэнэт ус дулаан түгээх сүлжээ" ХК Р.Гантулга 01352 утас/факс-20916, 99352119
Орхон аймаг "Эрдэнэт амьдрал" ХХК С.Даваасүрэн 01352 01352-73601, факс 01352-28822, 99351417
Орхон аймаг. Эрдэнэт үйлдвэр. Эрчим хүчний цех М.Шаравдорж 01352 976-1-352-71501,73501
Өвөрхангай аймаг. НААҮ-ний "Онги ус суваг" ОНӨҮГ О.Цэрэндаваа 01322 утас/факс-22963, 22642, 99329106
Өвөрхангай аймаг. Хархорин сум "Суврага-Өндөр" ОНӨҮГ Б.Энхсайхан утас-2353,
99085111
Өмнөговь аймаг "Гүнийн ус" ХК А.Жаргалсайхан 01532 утас-23903, 23915, 99111765
Сүхбаатар аймаг "Дөрвөлж" ХХК Л.Алтансүх 01512 утас/факс-21533, 21404
99512882,
Төв аймаг. "Төв Чандмань-ДЭХГ" ОНӨААТҮГ Г.Цогтсайхан 01272,утас/факс-23756, 23819, 99095119, 99302111, 99059004, dehg_2007@yahoo.com
Увс аймаг НААҮ-ний "Чандмань- Увс" ХХК Д.Төмөр-Өлзий 01452 утас/факс-22603
,99452001
Ховд аймаг "Шим-Ус" ХХК Ё.Адилбиш 01432 утас/факс-22472, 22026,99431155
Хэнтий аймаг "Хэнтий-Ус" ХХК Н.Базарханд 01562 утас/факс-22274, 99562027
Хөвсгөл аймаг "Ус суваг НАА-н компани" УҮГ Т.Алтангэрэл 01382 утас/факс-01382-22433, 99173945, 99382433
Хөвсгөл аймаг "Хөвсгөл дулаан" ХХК Л.Төмөрбаатар 01382, утас-22449, 22203, 22675, 99381818, 91382244, Лхамсүрэн ня-бо 50384551
Улаанбаатар хот. Багануур дүүрэг "Багануур-Ус" НӨҮГ М.Буддорж 0121 утас- 20141, 21627,99096579
Улаанбаатар хот. Налайх дүүрэг "Чандмань-Налайх" УҮГ Д.Бямбажав
0123 утас – 23359,99882311, 99082315
2. УБ хотын орон нутгийн өмчит орон сууц, нийтийн аж ахуйн байгууллагууд
Улаанбаатар хот "Хайрхан-Уул Өргөө" ХХК Н.Баасанжав 341845, 341880
Улаанбаатар хот "Сансар-Өргөө" ХХК С.Батмөнх 99110263, 450534
Улаанбаатар хот "Санкомфорт" ХХК Т.Болорчулуун 321448, 99096363
Улаанбаатар хот "Эцэг эх хүү" ХХК С.Батнасан 456671, 456603, 463620, 463621,
91916065
Улаанбаатар хот "Хаусинг Сервис" ХХК С.Наранцэцэг 453349, 452186, 91912433
Улаанбаатар хот "СИМС" ХХК Г.Эрдэнэцэцэг 301292, 300916, 361983, 55151364
Улаанбаатар хот "Ашид ундрах" ХХК П.Отгонбаяр 687495, 91919984
Улаанбаатар хот "Хөх асар" ХХК Б.Батхүү 360654, 369711, 99118648
Улаанбаатар хот "Дулаан өргөө" ХХК Ш.Цэдэндамба 321186, 324421, 320535, 325746,328183 факс 321186, 99092198
Улаанбаатар хот "Эма энд Би" ХХК Б.Лхагвасүрэн 328621, 99116713, www.ema.citumap.mn
Улаанбаатар хот "Санни хаус" ХХК Ц.Отгонбаяр 364632, 70124800, 91919920
Улаанбаатар хот "Өнөр хотхон" ХХК С.Энхтуяа 681110, 99114211
Улаанбаатар хот "Өнөр горхи" ХХК М.Ганбаатар 683532, 99119124
Улаанбаатар хот "Толгойт Инк" ХХК М.Баатар 70180008, 70180015, 99112174
Улаанбаатар хот "Опен хаус" ХХК Д.Мягмар 326483, 321251, 99190014
Улаанбаатар хот "Ивэн эх" ХХК Ц.Болдбаатар 354387, 350271 факс 350271,
Улаанбаатар хот "ГМ" ХХК М.Энхсайхан 454050, 480451, 451608, 95159899
Улаанбаатар хот "Батбаян бүрд" ОНӨААТҮГ Б.Оюунчулуун 252038, 91911164 Е.и-
254592, 91912364, Ах.ня-бо 252072,91915201
Улаанбаатар хот "Ганга өргөө" ОНӨААТҮГ М.Буддорж 244283, 245713, 243438
Улаанбаатар хот "Баянхошуу ус" ОНӨААТҮГ Т.Эрдэнэбат 631150
УДШ-ийн тайлбар
СУУЦ ӨМЧЛӨГЧДИЙН ХОЛБООНЫ ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ ,
НИЙТИЙН ЗОРИУЛАЛТТАЙ ОРОН СУУЦНЫ БАЙШИНГИЙН
ДУНДЫН ӨМЧЛӨЛИЙН ЭД ХӨРӨНГИЙН ТУХАЙ ХУУЛИЙН
ЗАРИМ ЗҮЙЛ , ЗААЛТЫГ ТАЙЛБАРЛАХ ТУХАЙ
2008 оны 6 дугаар сарын 19-ний өдөр Дугаар 26 Улаанбаатар хот
Сууц өмчлөгчдийн холбооны эрх зүйн байдал , нийтийн зориулалттай орон сууцны байшингийн дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн тухай хуулийн зарим зүйл , заалтыг нэг мөр ойлгож , зөв хэрэглэх явдлыг хангах зорилгоор Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тавьдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 4 дэх заалт , Шүүхийн тухай хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.6.5.- д заасныг удирдлага болгон Улсын Дээд шүүхээс ТОГТООХ НЬ :
1 . Сууц өмчлөгчдийн холбооны эрх зүйн байдал , нийтийн зориулалттай орон сууцны байшингийн дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн тухай хуулийн / цаашид хууль гэх / 5 дугаар зүйлийн 5.1.- д “ Сууц өмчлөгчдийн холбоо / цаашид “ холбоо ” гэх / - ны эрх зүйн байдал нь Иргэний хуулийн 143 дугаар зүйл болон энэ хуулиар тодорхой лог доно ” гэж зааснаар Сууц өмчлөгчдийн холбоо нь хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллага бөгөөд Иргэний хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7.1.- д зааснаар иргэний эрх зүйн харилцааны оролцогч байна .
Иргэний эрх зүйн харилцааны оролцогчийн хувьд гэрээний болон гэрээний бус үүргийн харилцаанаас үүссэн маргаанд , мөн Иргэний хуулийн 149 дүгээр зүйлд зааснаар сууц өмчлөгч хуульд заасан үүргээ биелүүлэхгүй , зөрчил гаргасан тохиолдолд Сууц өмчлөгчдийн холбоо өөрийн төлөөлөгчөөр дамжуулан шүүхэд нэхэмжлэл гаргах , хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд зохигчоор оролцох эрхтэй .
2 . Хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.8.- д зааснаар сууц өмчлөгчдийн холбоо нь “ засвар , үйлчилгээ хийлгэх мэргэжлийн байгууллагаа чөлөөтэй сонгох эрх ” - ийг дундын өмчлөлийн эд хөрөнгө , шугам сүлжээний засвар , үйлчилгээний ажлын онцлогоос шалтгаалан , тухайн ажил , үйлчилгээг эрхлэн гүйцэтгэх тусгай зөвшөөрөл авсан , эсхүл мэргэжлийн хувьд эрхлэн гүйцэтгэдэг байгууллагатай гэрээ байгуулах замаар , энэ ажлыг хууль болон эрх бүхий байгууллагын шийдвэрээр тодорхой байгууллагад эрхлэн хариуцуулаагүй тохиолдолд хэрэгжүүлнэ .
3. Хуулийн 13 дугаар зүйлийн 13.2.- т заасан орон сууц өмчлөгчийн хүлээх үүргийг доорх байдлаар тайлбарласугай :
3 . 1 . Энэ зүйлийн 13.2.6.- д зааснаар сууц өмчлөгч нь “ сууцаа бусдад эзэмшүүлж , ашиглуулж байгаа бол эзэмшигч , ашиглагчийн гүйцэтгээгүй үүргийг ” Иргэний хуулийн 148 дугаар зүйлийн 148.2.6.- д зааснаар хамтран хариуцах хэлбэрээр гүйцэтгэнэ . Сууц өмчлөгч энэ үүргийг дангаар гүйцэтгэсэн тохиолдолд Иргэний хуулийн 242 дугаар зүйлд зааснаар хамтран үүрэг гүйцэтгэгчээс өөрт учирсан хохирлыг шаардах эрхтэй .
3.2. Сууц өмчлөгч нь энэ зүйлийн 13.2.7.- д зааснаар “ сууцныхаа зориулалт , төлөвлөлт , үндсэн бүтээц , хийц , инженерийн шугам сүлжээг эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр өөрчлөхгүй байх ” гэдэг нь Орон сууцны тухай хуулийн 15 дугаар зүйлд зааснаар орон сууцны асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагаас тогтоосон журмаас гадуур орон сууцны зориулалт , төлөвлөлт , барилгын үндсэн бүтээц , хийц болон инженерийн шугам сүлжээг орон сууцны барилгын анхны зураг төслөөс өөрчлөхгүй байхыг хэлнэ .
3.3 . Мөн зүйлийн 13.2.8.- д зааснаар орон сууц өмчлөгч “ сууц өмчлөх эрхээ бусдад шилжүүлэхдээ холбоонд мэдэгдэх үүрэг ” - ээ хэрэгжүүлснээр холбооноос зөвшөөрөл авах биш харин түүнд мэдээлэл өгөх үүргийг биелүүлэх тул уг үүрэг нь энэ зүйлийн 13 дугаар зүйлийн 13.1.2.- т заасан дангаар өмчлөх сууцаа холбооноос зөвшөөрөл авахгүйгээр захиран зарцуулах түүний эрхийг хязгаарлахгүй .
3.4 . Мөн зүйлийн 13.3.- т заасан “ сууц худалдан авагч нь сууцыг өөрийн өмчлөлдөө шилжүүлэхээс өмнө уг сууцтай холбоотой биелэгдээгүй үүрэг байгаа эсэхийг … холбогдох байгууллагуудаас магадлах ” гэдэгт Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлийн 147.1.- д заасан халаалт , халуун , цэвэр , бохир ус , ариутгал , хог , цахилгаан , холбоо зэрэг ашиглалтын төлбөр , мөн дундын өмчлөлийн зүйлийн ашиглалт , засвар , үйлчилгээтэй холбогдсон зардлыг эрх бүхий байгууллага болон сууц өмчлөгчдийн холбоонд төлсөн эсэхийг эдгээр байгууллага , эсхүл уг төлбөрийг гүйцэтгэдэг банк , тооцооны байгууллагаас лавлахыг ойлгоно .
3.5 . Мөн зүйл , заалтын “ уг үүргээ биелүүлээгүйгээс үүсэх үр дагаварыг өөрөө бүрэн хариуцна ” гэж орон сууцны шинэ өмчлөгч уг орон сууцтай холбогдсон аливаа үүргийг өөрийн зардал , хөрөнгөөр гүйцэтгэхийг хэлнэ .
Орон сууцыг худалдан авсан этгээд өөрт учирсан хохирлыг худалдах - худалдан авах гэрээний харилцааг зохицуулсан Иргэний хуулийн холбогдох зүйл , заалтын дагуу худалдагчаас шаардах эрхтэй .
4 . Хуулийн 15 дугаар зүйлд заасан орон сууц өмчлөгчдийн дундын эд хөрөнгийн талаарх зарим зохицуулалтыг доорх байдлаар тайлбарласугай :
4.1. Уг зүйлийн 15.1.1- д заасан “ тэдгээртэй адилтгах байгууламж ” гэдэгт Орон сууцны тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1.2- т заасан орон сууцны дэд бүтцэд хамаарах , энэ хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.6.- д заасан байгууламжийг хамааруулан ойлгоно .
4.2 . Мөн зүйлийн 15.5.- д заасан “ дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийг гэрээний үндсэн дээр тодорхой нэг этгээдийн эзэмшил , ашиглалтад шилжүүлж болно ” гэснийг сууц өмчлөгчдийн холбоо зөвхөн холбооны дүрэмд заасан тохиолдолд хэрэгжүүлэх бөгөөд уг эрх нь Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйл болон энэ зүйлийн 15.1.- д нэрлэгдсэн боловч эрх бүхий этгээдийн шийдвэрээр бусдын эзэмшил , өмчлөлд шилжсэн , тухайн орон сууцны дундын өмчлөлийн эд хөрөнгөд ордоггүй эд хөрөнгөд хамаарахгүй .
4.3 . Мөн зүйлийн 15.8.- д зааснаар “ орчны газрыг холбоо гэрээний үндсэн дээр ашиглана ” гэснийг энэ хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.1.4., Газрын тухай хуулийн 44 1 дүгээр зүйлд заасан журмын дагуу тухайн шатны Засаг даргын шийдвэрээр эрх бүхий этгээдтэй байгуулсан газар ашиглалтын гэрээгээр ашиглахыг ойлгоно .
5 . Хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.1.- д “ дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн засвар , хамгаалалт , үйлчилгээний зардлыг хуваарилахдаа Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлийг мөрдлөгө болгоно ” гэж зааснаар энэ хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.1.1.- д заасан дундын өмчлөлийн эд хөрөнгийн эвдрэл , гэмтлийн засварын , мөн хэвийн байдал , ажиллагааг хангах хамгаалалт , үйлчилгээний зардлыг сууц өмчлөгч бүрт хуваарилах аргачлалыг Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлд заасан зохицуулалтаар тогтооно .
Харин Иргэний хуулийн 147 дугаар зүйлийн 147.4.- т дангаар өмчлөх талбайн хэмжээг тодорхойлох арга нь зөвхөн дээрх зардлыг сууц өмчлөгч нарт хуваарилах асуудалд хамааралтай тул үүнийг ажил гүйцэтгэх болон худалдах - худалдан авах гэрээний зүйл болох орон сууцны талбайн хэмжээг тодорхойлоход хэрэглэхгүй .
6. Хуулийн 20 дугаар зүйлд зааснаар сууц өмчлөгчдийн холбоог татан буулгахад Иргэний хуулийн 32 дугаар зүйлд заасан журмыг баримтална .
Найзуудаа бид л энэ нийгмийг өөрчилдөггүй юмаа гэхэд өөрчлөгдөх эх суурь нь шүү. За лоозогночихлоо.хэхэ
Subscribe to:
Posts (Atom)