(Илтгэл)
Public Relations - Манайхан монголчлоод ПИАР гэж яриад хэвшчихсэн. Энэ үгийн утга нь энгийнээр тухайн асуудлаар олон түмний санаа бодол, хүсэл сонирхолд нийцүүлэн үйл ажиллагаагаа чиглүүлэх, өдөөх улмаар олон түмний хүсэл сонирхлыг чиглүүлэн залж өөртөө буюу зорилтот асуудал руу татах гэж ойлгож болно. Энэ урлагийг ганцхан улс төрд хэрэглэдэггүй, санхүү бизнес, урлаг уран сайхны бүхий л салбарт хэн нэгэн хүн юм уу байгууллага, үйлчилгээ хэв маягт ашигладаг. Бүр хямралын энэ цаг үед ч баруунд бүр ойрхон орос улсад ихээр ашиглаж байна. Манайд зөвхөн улстөрийн сонгуулийн менежментийн нэг хэсэг гэж ойлгогдоод байдаг ПИАР нь ядуу буурай орнуудад олонлогийн хүсэл тэмүүлэл, амьдрах хэв маяг нь зөвхөн улс төрд орсноор биелэгдэх бүрэн бололцоотой байдаг буюу бүх зүйлээ улстөртэй холбож ойлгодог нэг талтай, нөгөө талаас сонирхогч хүрээ өргөн учраас эсгий хийх газар нохой гүйх нь олширсон учир цэцэглээд байх шиг. Энд нэг сонирхолтой баримт дурьдая.
Манайд ихэвчлэн хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд буюу сэтгүүлч эсвэл реклам үйлдвэрлэгчид нэг бол дарга нар ПИАРчин байдаг. Гэтэл баруунд цөмийн дайныг хамгийн өндөр түвшинд хүргээд дараа нь өөрийн гараар тэр галыг унтрааж чадсан гэж болох Рональд Рейган дэргэдээ фантастик, футурологичид буюу ирээдүй судлаачид зөгнөлт зохиолчдыг цуглуулжээ. Магадгүй АНУ-ын түүхэнд хамгийн өндөр төсөвтэй ч гэсэн хамгийн их ухаан суулгасан Оддын дайны төлөвлөгөө бол магадгүй тэр дайнаас гарах хамгийн зөв арга зам байсан байх. Тухайн үедээ шүү.
PR нь өөрөө сонгуулийн менежментийн нэг хэсэг биш төдийгүй өөрөө бие даасан улс төрийн сэтгэлзүйн салбар шинжлэх ухаан бөгөөд ПИАРчин гэдэг бол шийдвэр гаргах түвшинд ойр хүмүүсийн хэн нэгэндээ юм уу даргадаа долигнох, түүний тушаалаар явдаг үйл ажиллагаа биш юм. Энэ хоёр ойлголтыг өнөөдөр манайд ялган ойлгож байгаа мэргэжилтэн байдаг болов уу?
Товчхондоо чи мөнгөө төлсөн бол дуугаа захиалж болно. Гэхдээ чиний найрыг зон олны сэтгэл зүрхэнд бусдын хурим найраас илүү сайхан хоногштол ямар дууг ямар дуучнаар дуулуулахаа бид мэдье, үгүй бол хариуцлагаа хүлээе гэсэн энгийн зарчмыг PR гэж ойлгож болно. Өөрөөр хэлвэл олон нийтийн сэтгэл зүйг тухайн нэр дэвшигч рүүгээ чиглүүлэх, түүнийг ямар ч хамаагүй үнэ цэнэ, арга ажиллагаагаар гаргах нь тухайн суртал ухуулгын багийн үүрэг хариуцлага болохоос биш, тийм чадвар чадалтай мэргэжилтнүүдээр багаа бүрдүүлэх ёстой болохоос биш, хэн даргад ойр, хэн худлаа рекламны пауз, хэн хэвлэл мэдээлэл хариуцсан хүн ПИАРчин биш юм. Ямар ч хүнд алдаа оноо байдаг.
Амьдрал өөрөө хар цагаан бас баялаг.
Чухам энэ дундаас чөтгөрийг хүртэл тэнгэрийн элч болгон хувиргах нь улстөрийн сонгуулийн суртал ухуулгын багийн хийх ёстой ажил болохоос биш нийгэм угаасаа манай хүний эсрэг байна, даргын хэлснээр тэр хүнээр муулуулчихъя гэх мэтээр нийгмийн сэтгэл зүйг өөрчлөх бус хүлээн зөвшөөрсөн, буланд шахагдсан, тулга тойрсон, хариуцлага хүлээхээс айсан, бие даан шийдвэр гаргахаас эмээдэг нөхдүүд ийм тоглоомоор тоглодоггүй юм. Бас худал үнэн баахан ном халтардуулан хольж хутган орчуулчихаад, өөрийгөө тухайн сэдвээр ПИАРчин гэх нөхдүүд ч гэсэн хүмүүсийн дан ялангуяа улстөрийн өндөрлөг өөд мацагсдын халаасыг мөн ч ичих нүүргүй ухаж байна. Уг нь хулгайчаас хулгайлж байгаа юм чинь ямар хамаа байна гэж бодож болох ч хулгайч ч гэсэн хүн. Хүний сэтгэлийг өөрчилж ухуулах нь ПИАР-ын гол зорилго болохоос Хүний сэтгэлийг хөдөлгөх дуу захиалсан хүнийхээ хармааг нь ухах нь ПИАР-ын зорилго биш. Тийм учир өнгөрсөн ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-ын сонгуулийн төв штабаас явуулсан суртал ухуулгын ажлуудыг тоймлон задлах гээд үзье. Нийт алдсан саналын дүнг дүнг 100 хувь гэж тооцвол:
- Тэжээлгэгч ОНХМХ. Тэд зөвхөн мөнгө авах төдийгөөр өөрийн сонин хэвлэл тв-дээ орлого олох гэнэ. Юуг ч хамаагүй нийгэмд цацна. Гэвч энэ нь тэдний буруу биш тухайн нэр дэвшигчийн сурталчилгааны баг бэлдэж өгөх ёстой мэдээллийг өөрсдөө сайн дураар бэлтгэсэн болж зориудаар тийм өндөр өртөгтэй захиалга авдаг. Юм хийсэн болж харагдах л юм даа. Үнэндээ наад захын нэг томхон компаний маркетингийн төлөвлөгөөг харахад эхлээд зах зээлээ судлаад, судалгаан дээрээ үндэслэн цаашаа хаана ямар мэдээллийг хүргэж гэж ажилладаг нь харагдана даа. Хэн ч үзэхгүй уншихгүй мэдээллийг түгээсний төлөө төлсөн тэр их мөнгөөр, олон нийтэд арай ойр дөхөм зүйл хийх хэрэгтэй байсан юм. 10 % санал алдсан. Хэт эмх замбараагүй мэдээлэл өөрөө хүмүүсийг эгдүүцүүлэхэд хүргэсэн.
- ОХУ-ын Ерөнхий сайд Путин ирж “нэмэр” болов. Санаатай, санаагүй тэгээд л таарчихсан. Монголчууд орост дургүй болсондоо биш соц-ийн үеийн “сайн сайхан чанар”-ын тухай “эргэн дурсдаг” хөгшчүүл багасаж, 1990 онд ардчилалтай хамт төрсөн хүүхдүүд энэ сонгуульд оролцов. Тэр залуучуудад Путин биш Обама ч юм уу нэг хамтлагийн дуучин дээр нь ойлгомжтой. Ядаж хальт мульт англи хэлтэйг хэлэх үү. Тэгээд ч хэн нэгнээс, хэт их гүрнээс айх цаг нэгэнт өнгөрчээ. Мэдээлэлжсэн эрин зууны хамгийн том хамгаалалт бол энэ юм. Нөгөө талаасаа нээлттэй нийгмийн давуу тал. Гэхдээ мэдээж нийт сонгогчдын багахан хэсэг буюу 5 % нь л гэнэтийн айлчлалд эмзэглэсэн.
- АН-ын хувьд сөрөг сурталчилгаагаа МАХН-ы эсрэг биш Энхбаяр гэдэг хувь хүн авилгалчин, эхнэр нь нөхрийнхөө толгойг мэддэг, тагнуулын газар давхиж очоод, хүн болгоныг чагнасан, аав ээж нь ийм тийм газар авсан, байр бэлгэнд авсан, тийм машин унадаг, ээж нь ач зээгээ хараад сууж байхын оронд томоохон компаний захирлуудтай наймаа ярьж явдаг, дүү нь тийм улсад манайхыг төлөөлдөг гэх мэтээр зөвхөн мань хүний хувийн асуудал руу дайрах объектоо тодорхойлж, МАХН болон түүний мянга мянган жирийн гишүүд рүү илтээр довтлоогүй нь нэг том алхам болсон. Энэ тактик 10%- ийн саналыг авсан.
- Мөн түүнчлэн манай Элбэгдорж жоохон тиймхэн л дээ, гоё худлаа уран ярьдаг панаалтай гэхдээ л...гэхдээ л Энхбаяр л биш бол чөтгөр ч яахав гэсэн өөрийгөө “ил тодоор” муулан, өрсөлдөгчөө “давслан” муулах дамжуулалтын арга хэрэглэсэн нь МАХН-ыг дэмждэг олон олон дэмжигчдийн саналыг шилжүүлэн авч чадсан. Энэ тактик 10% хавьцаа авсан.
- МАХН нэр барьж албан тушаалд очсон олон олон увайгүй түшмэдүүдийн энэ сонгуульд оруулсан “хувь нэмэр” байгаа. АН-д ч гэсэн ийм түшмэдүүд байдаг ч, тэд одоохондоо МАХН-ын ах дүү, амраг садан, нутаг усаараа 1990 оноос хойш байр сууриа бэхжүүлсэн нөхдүүдийн дэргэд хөхнөөсөө гараагүй жаалууд гэсэн үг. Уг нь аль нэг дээд, дунд шатанд ажиллаж байгаа түшмэдүүдийг зэрэгцүүлвэл адилхан авилгачин, ичгүүр сонжуургүй наймаачид байгаа. Тэд ичиж нэрэлхэхээ мэдэхгүй, зогсолтгүй эргэж байгаа дэлхийн хөгжлийн чиг хандлагыг ухаарах сөхөөгүй хэзээд даргаараа байх юм шиг хүмүүстэй харилцдагаас тэднийг тоож үздэггүй, хорхог боодог хийх, хэдэн төгрөг атгаад золгохоос хэтэрдэггүй учир амьдрал ямар байгааг ойлгохгүй “Тасралтын синдром”-оор өвчилсөн. Ард түмэн тэдний гэв гэнэтийн “сэхсэн” амьдралд маш эмзэглэдэг. Уг нь өөрсдөө хүртэл гадаадад гар утастайгаа явж, хаана байсан утасгүй интернетэд холбогдож байгаа хойно ганц хоёр гадаад мэдээ харж баймаар юм. Гэхдээ энэ нөхдүүд энэ сонгуульд тийм ч их гай болоогүй ээ. Үсрээд л 5%-ийн саналыг алдсан.
- Бусдын гараар могой бариулах арга. Цогтгэрэл, Энхтүвшин, Ч.Энхээ, Энхтуул, Эхнхсайхан, Жаргалсайхан гэх мэт. Уг нь стратегийн хувьд дайралтыг нөхөрлөж явсан улсуудаар нь хийх нь зөв хэдий ч, тактикийн хувьд нийгэмд үнэ цэнээ алдсан жоохон шизотой, нэг бол архинд донтсон эсвэл айсан, нөгөө бол үргэлж бусдыг матаж явдаг гэх мэт өөрсдөө өрсөлдөгчийг нь муулахаас илүүтэйгээр муу нэр дагуулж ирэх баг гаргаж ирсэн нь лав 10 %-ийн санал алдсан. Уг нь Элбэгдоржийг мэдэх улстөр нийгмийн зүтгэлтнүүд зөндөө байсан. Улстөрчдөөс хол байдаг ч олон түмэнд нэртэй сайхан нэртэй зүстэй улс зөндөө бий. Даанч мянган гавъяат дуулаад барсангүй.
- Хойш хургасан, асуудлыг шийдвэрлэхгүй орхисон 7/1 болон арьс өнгө, яс үндсээр ялгаварласан үзэл. Энэ чинь 1936 он биш 2009 он байгаа юм л даа. Элбэгдорж өөрөө л Шинжааниас нүүдэллэж ирээгүй бол өвөг дээдэс нь Шинэ Зеландиас ирсэн байлаа ч огт хамаагүй юм. Боолын үр удам дэлхийн гүрнийг удирдах болсон цаг даа. Энэ ажиллагаа 20% буюу хамгийн их саналыг унагасан.
- Хамгийн жижигхэн явуулга. Бохь 5% авсан. Уг нь судалгаагаа олигтойхон шиг хийгээд хэрэв тэд нь сайн хийдэг байсан бол бохь, тамхины иш, хог тарихын эсрэг сурталчилгаа хүмүүст хүрдэггүйг мэдэж авсансан бол оронд нь жишээ нь байр сууц түрээсэлж амьдардаг гэх мэтийн сурталчилгаа явуулсан бол дээр байхсан. Бохь хаясан гээд муулуулж буй нөхрийг харж байгаа хотод хөдөө маягаараа амьдардаг нөхөр гэрээсээ тавхан алхмын зайд морь харчихаад, гараа ч угаахгүй тэр рекламыг үргэлжлүүлэн үзээд сууж байгаа гэдгийг тооцоолох л ёстой байсан. Өөрөөр хэлвэл тухайн улс үндэстэн иргэдийн соёл уламжлал амьдрах хэв маяг өөрөө ПИАР-ын салшгүй хэсэг байдгыг мартсан. Сингапур бол өөр, бохины эсрэг хууль гаргасан цаг үе нь диктатурын үе байсан. Тэгээд ч бохиноос болж метронд нь гэмт хэрэг их гардаг байсан. Тэгэхээр хог хаяж байгаа нь ямар хортой вэ гэдгийг харуулах хэрэгтэй байсан. Манайд одоохондоо бохиноос болж вагон машин хоёр мөргөлдөөгүй л байна.
- Мориноос унаж байгаа сөрөг сурталчилгаанд Элбэгдоржийг унагаа дагуулсан гүү унасан зургийг монтажилсан нь илт. Наад захын нэтэд суудаг “бацаан” хараад л фото шоп гэнэ дээ. Үүний оронд өнгөрсөн хавар С.Баяр мориноос бас унаж нуруундаа гэмтэл авсан учир түүгээр ч юм уу мориноос унах бол байдаг л зүйл, харин яаж над шиг гэмтэж бэртээгүй юм гэх мэтээр хэлүүлсэн бол нөгөө бол мориноос унаж үзээгүй монгол хүн байхгүй, унаж байж бөх, уралдаж байж хүлэг гэх мэт зүйрлэж дөрөөлсөн аргаар үргэлжлүүлсэн бол дөрөөлөх гэж байгаад морь нь даагаагүй тэр сөрөг сурталчилгааг дарж чадах байсан. Эсвэл зүгээр л тэр унаж байгаа фокус муутай сонирхогчийн бичлэгийг дахин хийж мань эрийг инээмсэглэн босож ирээд морио илбээд, мордон давхих гэх мэтээр зохиомжилсон бол тэр уналт дарагдах байсан.10 %.
- Сургалтын төлбөрийг чөлөөлнө гэж шанаган цацалтын аргаар үзсэн. Гэвч дөнгөж сургууль төгсөлтийн үе таарсан, конкурс эхлэх болоогүй буюу би юм уу манай хүүхэд яах ч юм билээ гэсэн хандлага нөгөө талаар зорилтот бүлэг оюутны дийлэнхи нь жилийн эцэст төлбөрөө төлчихсөн байлаа. Тухайлсан сурталчилгаан дээрээ төлбөрөө төлсөн оюутнуудын төлбөрийг буцаан олгоно гэх мэтээр жоохон давс хужир нэмсэн бол саналын хувьд даялах боломж байсан. Дээр нь зах зээлийн хуулиар мэргэжлийн ажилтан бэлтгэх сургалт үнэ төлбөргүй мөн түүнчлэн мань хүний л бүтээлцсэн хуулиудаар 45000 төгрөгийн тэтгэмж авдаг болчихсон гэх мэтээр хэдийгээр тэнд суралцаж буй суралцагч цөөхөн ч гэсэн нийт масст сурах нэг нь үнэгүй сураад л байгаа гэсэн ойлголт тогтчихсон. Бас гадаадын их дээд сургуулиудад суралцах нь цааш явах арга зам гэх хандлага, ерөнхийдөө зах зээлийн шилжилт дуусах шатандаа явааг энэ бүхэн харуулж байна. Өөрөөр хэлвэл зах зээл дөнгөж эхэлж байх үед хүн болгон дээд боловсролтой болох гэж дайрдаг байсан цаг өнгөрч тэр дундаа үнэгүй боловсрол өөрөө аюултай гэдгийг хүүхдээ 100 долларын хувийн цэцэрлэгт өгч чадахгүй учраас гэрийнхээ дэргэд мань хүний хоолных нь мөнгийг нэмүүлсэн цэцэрлэгт өлсчихсөн ирдэгийг нь мэдэх цэвэрлэгч хүүхэн ч ойлгохтойгоо болжээ. Хүн хүүхдээсээ сүүлчийн үмх талхаа ч хайрладаггүй. Өөрөө уранхай хувцастай хүүхэд нь оргиналь нэртэй үнэтэй хулхи пүүз өмсөөд явж байгааг алийг тэр гэх вэ? Тэгэхээр зорилтот бүлэг нь уг нь зөв байна. Залуучууд. Гагцхүү тэднийг хэрхэн татах вэ гэдэг дээр алдаа гаргажээ. Боловсролын яам ч тиймээ л гээд байсан болохоос ямар ч судалгаа тооцоо, хөрөнгө санхүүгийн боломж бололцоог дурьдсангүй. Үүний оронд гадаадад сурч ажиллаж байгаа хүмүүст хар цагаан нь хамаагүй эрүүл мэнд, нийгмийн даатгалыг нь улс төлдөг болно. Нөгөө бол хөдөлмөрийн хөлсниий доод хэмжээг 330.000 төгрөг болгоно, төрийн албан хаагчдын цалинг 50 хувь нэмнэ гэх мэт хийсвэр мөртлөө амьдралд ойр сонсогдох улиг болсон амлалтууд оноо алдахгүй байх байсан. Хэрэв сонгогдлоо гэхэд хөрөнгө мөнгөний асуудал тэгтэй тэргүй дээд боловсролыг үнэгүй болгохтой л адил хавьцаа гарах биз.5%
- Төгсгөлд нь МАХН-ын сонгуулийн штаб хоёр толгойтой ажиллаж Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн штаб, МАХН-ын Удирдах зөвлөл хоёрын чухам аль нь асуудлыг шийдээд байгаа хэн нь фронтыг удирдаад байгааг мэргэжлийн хүмүүс ойлгохгүй байлаа. Генералууд ойлголцохгүй бол цэргүүд яахаа ч мэдэхгүй шүү дээ. 10 %.
Энэ чиглэлээр судлах гэж оролддог учир, ерөнхий хэдэн, өөрт харагдаж ойлгогдсон асуудлыг бичлээ. Одоо УИХ-ын нэг суудлын нөхөн сонгуульд нэр дэвшиж магадгүй байгаа Н. Энхбаярын хувьд хэд хэдэн гарц бий. Нэг нь, энэ холион бантангын үед пауз авч амсхийх, бусдын гараар өөрийн хийсэн хэзээ нэгэн цагт буруудах институт, процедураас хэлбэрийн төдий холдох, өөрийнх нь нэр хусавч арилахгүй, нэг талаар өөрийнх нь нэртэй байнга ардчилсан намынхан холбодог, “төрүүлсэн” хүүхдүүд гэх бүх шатны дээд, дунд, авилгачин түшмэдүүдээс Элбэгдоржоор салах арга. Уг нь маш ухаалаг ирээдүйг харсан улстөрчийн өөрийнхөө ч, улс орныхоо ч төлөө хийж чадах алхам. Тийм ч учир сонгуулийн үр дүн 10 хувь дээр эргэлдэж байхад хүлээн зөвшөөрсөн байж болох. Хоёрт, энэ амсхийлтийн дараа дахин хоёр дахин ерөнхийлөгчид зүтгэх боломж. Тэр залуу хүн. Дахиад ч улстөрд олон жил зүтгэх боломж бий. Нөхөн сонгуульд оролцвол Их хурлын дарга болох зам ч нээлттэй. Ерөнхий сайд бол одоо түүний суух сандал биш.
За нэг иймэрхүү. Та бүхэн нам эвсэл гэж талцалгүй бас харж, уншиж, бодно биз ээ. Дараачийн удаа Элбэгдорж ялахад нөлөөлсөн хүчин зүйлсүүдийг бичих гэж оролдсуу. Анхаарал тавьсанд баярлалаа.
2009-09-20
Showing posts with label Авга Хэрэйд Арман Ален. Show all posts
Showing posts with label Авга Хэрэйд Арман Ален. Show all posts
Friday, September 25, 2009
Wednesday, August 26, 2009
А. Арман “Барын нүд буюу Үл таних бүсгүй”
“Үл таних бүсгүй”
Түмпэн дотор өнгө өнгийн гадуур дотуур хувцас хийгээд, будаг шунхыг нь холилдтол нь хөөсөртөл савандаад хаясан мэт толгой минь эмх замбараагүй бодлуудаа цэгцэлж амжихгүй өвдөж байна.
Сайхан бороо дахиж орвол гадагш гарч ч магад. Гараад сайхан алхаж магад. Алхаж байгаад сайхан уумаар санагдвал нэг рестораны хаалгыг салхи сэвэлзтэл нь татаж ороод, хөлөө ширээн дээр нь шидэнгээ:
- Хүүе миний дүү менюгээ аваад ир дээ...гэж чангаар хашгирна даа...
Тэгээд нэг шил улаан дарс өмнөө тавьчихаад, гудамжаар холхиж буй хүмүүсийг цонхоор ажигласан шигээ тэр л хүмүүсийн амьдралыг би л шийдэж, миний хүссэнээр хорвоо оршин буй мэт, урам зориг уух тусам улам ихсэх нь юутай сайхан.
- Хүүе ээ чи Арман мөн үү?
Миний сууж байсан ширээний дэргэд өндөрдүү нуруутай, нөгөө Опра Уйнфра маягийн хагас тайрсан буржгар үстэй, цайвар гөлгөр арьстай, нүүрээ халхалсан том хар шил зүүсэн, нимгэн хөх ягаан ноолууран задгай цамцтай, залуухан бүсгүй зогсож байна. Надад түүний зөв хэмтэй тэгш хэлбэртэй чих, бас хүзүүндээ зүгээр л утсаар зүүчихсэн барын нүд чулуу таалагдлаа.
- Тийм ээ...Би байна.
- Ямар сонин учрал вэ? Ямар олон жил өнгөрөө вэ? Би энд түр суучих уу?
Хэн бэ гэдгийг нь санахгүй байсан ч би шуудхан татгалзаж чадсангүй. Ёсыг бодож өндийн түүнийг суухыг урилаа. Тэгээд ч ямар ч эр хүн огт танихгүй ч сайхан бүсгүй өөртэй нь яриа өдвөл дуртай л байдаг шүү дээ. Гэтэл энэ бүсгүй намайг таньж байна.
- Би Италид бараг 10 жил амьдарлаа. Саяхан наадмаар нутагтаа нөхөр охин хоёртойгоо ирээд тэгээд удахгүй буцна. Чи яг л хэвээрээ байна, гэхдээ мэдээж хэрэг жоохон банди биш эр хүн болжээ. Харин би их өөрчлөгдөж үү?
Уучлаарай, би ингэж хэлэх гэсэн ч чадсангүй...Амыг нь дагуулаад, “давхилаа”.
- Өө чи ч гэсэн хэвээрээ байна. Гэхдээ мэдээж жоохон охин биш, сайхан бүсгүй болжээ. Аан Италид амьдарч байгаа юм уу? Сайхан газар байхаа...
- Тийм ээ, гэхдээ төрсөн нутгыг бас сайхан дурсамжуудыг яаж гүйцэх билээ?
Миний санаа дагаад ч тэр үү? Тэр үл таних гоо бүсгүйн хоолой чичрэх шиг. Даанч том хар шилний цаанаас түүний бодлыг мэдэрнэ гэдэг тас харанхуй шөнө уулын цаана байгаа гэр дотор бурханы өмнө бадамлаж байгаа цор ганцхан зулыг олж хар гэсэнтэй л адил юм.
Яриагаа дүйвүүлэх гэж:
- Ойрд бороо их орж байгаа...
- Харин тиймээ хүүхэд шуухад хүртэл үхэж үрэгдсэн гэж сонссон...
- Харин тийм ээ...Өө мартсанаас чи юу уух вэ?
- Өөрийнхөө уух дуртай юмаа л ууя...
- Уучлаарай...?
Нөгөөх бүсгүй гэнэт тачигнатал инээд алдав. Тэр ресторанд сууж байсан хүмүүсийг эргэж хартал нь намайг хацраа улайж байгааг мэдэртэл хөхрөв. Тэгээд өндийж, юу ч болоогүй мэт намайг огт танихгүй хүн мэт гараад явчихав. Би дагах ёстой юу, үгүй юу.
Би үлдэв. Тэгтэй тэргүй хогийн тантан шиг амьдралын их холион бантан дунд учир начир байтугай урдахь замаа ч олж харахад хэцүүхэн тийм л мөчид тэртээх он цагийн өмнөх дурсамж...Энэ бүсгүй хэн юм бол?
Дурсамж гэснээс, тэр бүсгүйн хүзүүнд түрүүхэн зүүлттэй байсан барын нүд чулуу ширээн дээрх хоосон цагаан тавган дээр хэвтэж байх нь тэр. Мултраад уначихсан юм болов уу? Араас нь аваачиж өгөх хэрэгтэй...
Сандран тэр чулууг автал, дээр нь санамсаргүй зурчихсан гэмээр а дээр нэмэх б гэж жижигхээн сийлсэн байлаа. Тээр он жилүүдийн өмнөх шиг бүдэг бадаг гэхдээ бүүр түүрхэн нэгэн дурсамж сүүмэлзэж эхэллээ.
2009/07/30
Түмпэн дотор өнгө өнгийн гадуур дотуур хувцас хийгээд, будаг шунхыг нь холилдтол нь хөөсөртөл савандаад хаясан мэт толгой минь эмх замбараагүй бодлуудаа цэгцэлж амжихгүй өвдөж байна.
Сайхан бороо дахиж орвол гадагш гарч ч магад. Гараад сайхан алхаж магад. Алхаж байгаад сайхан уумаар санагдвал нэг рестораны хаалгыг салхи сэвэлзтэл нь татаж ороод, хөлөө ширээн дээр нь шидэнгээ:
- Хүүе миний дүү менюгээ аваад ир дээ...гэж чангаар хашгирна даа...
Тэгээд нэг шил улаан дарс өмнөө тавьчихаад, гудамжаар холхиж буй хүмүүсийг цонхоор ажигласан шигээ тэр л хүмүүсийн амьдралыг би л шийдэж, миний хүссэнээр хорвоо оршин буй мэт, урам зориг уух тусам улам ихсэх нь юутай сайхан.
- Хүүе ээ чи Арман мөн үү?
Миний сууж байсан ширээний дэргэд өндөрдүү нуруутай, нөгөө Опра Уйнфра маягийн хагас тайрсан буржгар үстэй, цайвар гөлгөр арьстай, нүүрээ халхалсан том хар шил зүүсэн, нимгэн хөх ягаан ноолууран задгай цамцтай, залуухан бүсгүй зогсож байна. Надад түүний зөв хэмтэй тэгш хэлбэртэй чих, бас хүзүүндээ зүгээр л утсаар зүүчихсэн барын нүд чулуу таалагдлаа.
- Тийм ээ...Би байна.
- Ямар сонин учрал вэ? Ямар олон жил өнгөрөө вэ? Би энд түр суучих уу?
Хэн бэ гэдгийг нь санахгүй байсан ч би шуудхан татгалзаж чадсангүй. Ёсыг бодож өндийн түүнийг суухыг урилаа. Тэгээд ч ямар ч эр хүн огт танихгүй ч сайхан бүсгүй өөртэй нь яриа өдвөл дуртай л байдаг шүү дээ. Гэтэл энэ бүсгүй намайг таньж байна.
- Би Италид бараг 10 жил амьдарлаа. Саяхан наадмаар нутагтаа нөхөр охин хоёртойгоо ирээд тэгээд удахгүй буцна. Чи яг л хэвээрээ байна, гэхдээ мэдээж хэрэг жоохон банди биш эр хүн болжээ. Харин би их өөрчлөгдөж үү?
Уучлаарай, би ингэж хэлэх гэсэн ч чадсангүй...Амыг нь дагуулаад, “давхилаа”.
- Өө чи ч гэсэн хэвээрээ байна. Гэхдээ мэдээж жоохон охин биш, сайхан бүсгүй болжээ. Аан Италид амьдарч байгаа юм уу? Сайхан газар байхаа...
- Тийм ээ, гэхдээ төрсөн нутгыг бас сайхан дурсамжуудыг яаж гүйцэх билээ?
Миний санаа дагаад ч тэр үү? Тэр үл таних гоо бүсгүйн хоолой чичрэх шиг. Даанч том хар шилний цаанаас түүний бодлыг мэдэрнэ гэдэг тас харанхуй шөнө уулын цаана байгаа гэр дотор бурханы өмнө бадамлаж байгаа цор ганцхан зулыг олж хар гэсэнтэй л адил юм.
Яриагаа дүйвүүлэх гэж:
- Ойрд бороо их орж байгаа...
- Харин тиймээ хүүхэд шуухад хүртэл үхэж үрэгдсэн гэж сонссон...
- Харин тийм ээ...Өө мартсанаас чи юу уух вэ?
- Өөрийнхөө уух дуртай юмаа л ууя...
- Уучлаарай...?
Нөгөөх бүсгүй гэнэт тачигнатал инээд алдав. Тэр ресторанд сууж байсан хүмүүсийг эргэж хартал нь намайг хацраа улайж байгааг мэдэртэл хөхрөв. Тэгээд өндийж, юу ч болоогүй мэт намайг огт танихгүй хүн мэт гараад явчихав. Би дагах ёстой юу, үгүй юу.
Би үлдэв. Тэгтэй тэргүй хогийн тантан шиг амьдралын их холион бантан дунд учир начир байтугай урдахь замаа ч олж харахад хэцүүхэн тийм л мөчид тэртээх он цагийн өмнөх дурсамж...Энэ бүсгүй хэн юм бол?
Дурсамж гэснээс, тэр бүсгүйн хүзүүнд түрүүхэн зүүлттэй байсан барын нүд чулуу ширээн дээрх хоосон цагаан тавган дээр хэвтэж байх нь тэр. Мултраад уначихсан юм болов уу? Араас нь аваачиж өгөх хэрэгтэй...
Сандран тэр чулууг автал, дээр нь санамсаргүй зурчихсан гэмээр а дээр нэмэх б гэж жижигхээн сийлсэн байлаа. Тээр он жилүүдийн өмнөх шиг бүдэг бадаг гэхдээ бүүр түүрхэн нэгэн дурсамж сүүмэлзэж эхэллээ.
2009/07/30
А. Арман “Баавгай замаа зассан нь”
“Баавгай замаа зассан нь”
Удахгүй дэлхийд өвөл болно. Ганцхан өөрийнх нь амьдарч буй ой тайгад ч биш бүхий л дэлхий тэр аяараа хүйтэрнэ гэдгийг болхи хөдөлгөөнтэй ч амттанд дуртай Бор баавгай сайн мэднэ.
Тэгэхээр хөлд нь орооцолдсон хэнийг ч ээжээ ааваа болтол нь, эргүүтэж дэмийртэл нь алгадах тэнхээ тамиртай байгаа дээрээ Өлөн Саарлын амьдардаг тал газраас идэх уух юм ахиухан базаагаад авбал ч болох нь тэр.
Өлөн Саарал гэдэг нь өнөөх Бор баавгай гэв гэнэт “улаан” өнгөтэй болж, ойн бүхий л амьтад “эв хамт” амьдарна гэж “аймаар шударга” хууль гаргасан 70 гаруй жил, хэл ус, арьс өнгө өөр бүр өөр тивд амьдардаг ч “ах дүүс” болсон Польшийн музейд “бэлэглэсэн” - 4 метр урт Дэлхийн хамгийн том чоно гэсэн тодотголтой өвөг дээдсээсээ биеэр өчүүхэн амьтан л даа. Юун тэр эртний тэнгис далайгаар сэлээд ирсэн Бөртэ чонотой нь харьцуулах.
Уг нь Бор баавгайн ичээ өвөлжөөг тойроод, идэх уух юм байтугай эрдэнэс, эрдэс их бий. Гэвч өөрийгөө тэнгэрийн Луу гэж бүлтэрдэг ч үнэндээ ердийн нэг тарианы Хөх Тагтаа болох нэг нөхөр өдөр шөнөгүй юм юм зууж ирээд, өнөөх Өлөн Саарлыг өөрийгөө хэн болохоо марттал нь “бэлэн бөгөөд эрүүл хоол”-оор хооллож, эргэж нисэхдээ ээрэм талыг хоосортол нь тонших болсонд Бор баавгай дургүйцэж ийн холыг зорьжээ...
Тарианы Хөх тагтаа даанч олуулаа. Нэг шаагилдаад эхэлвэл муухан зодсоноос дээр юм болно.
Өлөн Саарал өөрөө идэх хоолгүй байсан ч зочиндоо хамаг байдгаа гаргадаг зочломтгой бас сүүлийн үед том том амьтад тэднийд ирэхдээ үдийн цай, унаа юүлэх гэх мэтээр хальт бууж мордсоныгоо их юманд бодох боллоо гэж ганцаараа унтууцаж уурлах болсон гэдгийг гадарлах болсон учир энэ удаа өнгөрсөн хавар бас л хальт мордоод гарсан дарга найз Бор баавгайгаасаа арай удаан зочлохоор шийджээ. Цагаан толгойт бүргэд хүртэл тийш зүглээд байхад...
Бэлтгэлээ ч ахиухан базаав. Өлөн Саарал гар цайлгах юманд нугасгүй. Ямар сайндаа Өлөн нэр зүүхэв. Сэтгэл цагаахан. Гарыг нь л цайлгачихвал газар доор нуусан ганц үмх өөх, бүр бүхэл бүтэн хонины сүүлээ ч гаргаад өгч мэднэ.
Ингээд Бор баавгай замдаа гарчээ.
Ойгоос тал зүглэсэн жим бараг балрах гэж байсныг сая л гэнэт ухаарч. Тэгээд замаа засахаар шийдэж. Ямар Өлөн Саарлаас авах идэх уух юмаа үүрээд мод чулуу тойрч баахан цаг хүч заралтай нь биш. Сайхан шулуухан зам засчихаад:
- Ай даа анд минь би ор мөргүй алга болох гэж байсан энэ сайхан замыг нөр их хүч хөрөнгөөр заслаа даа...Хэн энэнд санаа тавив. Би л санаа тавилаа. Цаад Цагаан толгойт бүргэд байтугай тарианы Хөх тагтаа хүртэл өчнөөн олон жил чамайг сайхан үлгэрээр хуурлаа. Ер нь тэгээд ч жигүүртнүүдэд итгээд хэрэггүй. Тэд чинь биднээс огт өөр төрлийн амьтад. Харин бид бол ах дүүс, аягүй бол нэг гарал угсаатай байх ч мэднэ. Энэ жигүүртнүүдийг Луу байх үед шүү дээ. Эрэлхэг саарал чоно минь энэ замыг, одоо ингээд, зүгээр л нэг харж суух гэж би бариагүй юм шүү. Алив наашаа наадуулаа өнхрүүлээд байгаарай...Би буцаагаад өнхрүүлье. Гэхдээ нааш ирсэн юм буцахдаа арай багасах байх. Өнхөрч явахдаа элэгддэг гэдгийг мэднэ биз дээ...
Сэтгэлийг нь уургалвал бие нь хаа холдох...
Энэ үгийг уг нь Өлөн Саарлын өвөг дээдэс нь тарианы Хөх тагтааны өвөг дээдсийг балбаж хаячихаад, Бор баавгайн өвөг дээдэстэй нударга зөрүүлж явахдаа хэзээ ч юм хэлсэн гэдэг.
2008/08/25
Удахгүй дэлхийд өвөл болно. Ганцхан өөрийнх нь амьдарч буй ой тайгад ч биш бүхий л дэлхий тэр аяараа хүйтэрнэ гэдгийг болхи хөдөлгөөнтэй ч амттанд дуртай Бор баавгай сайн мэднэ.
Тэгэхээр хөлд нь орооцолдсон хэнийг ч ээжээ ааваа болтол нь, эргүүтэж дэмийртэл нь алгадах тэнхээ тамиртай байгаа дээрээ Өлөн Саарлын амьдардаг тал газраас идэх уух юм ахиухан базаагаад авбал ч болох нь тэр.
Өлөн Саарал гэдэг нь өнөөх Бор баавгай гэв гэнэт “улаан” өнгөтэй болж, ойн бүхий л амьтад “эв хамт” амьдарна гэж “аймаар шударга” хууль гаргасан 70 гаруй жил, хэл ус, арьс өнгө өөр бүр өөр тивд амьдардаг ч “ах дүүс” болсон Польшийн музейд “бэлэглэсэн” - 4 метр урт Дэлхийн хамгийн том чоно гэсэн тодотголтой өвөг дээдсээсээ биеэр өчүүхэн амьтан л даа. Юун тэр эртний тэнгис далайгаар сэлээд ирсэн Бөртэ чонотой нь харьцуулах.
Уг нь Бор баавгайн ичээ өвөлжөөг тойроод, идэх уух юм байтугай эрдэнэс, эрдэс их бий. Гэвч өөрийгөө тэнгэрийн Луу гэж бүлтэрдэг ч үнэндээ ердийн нэг тарианы Хөх Тагтаа болох нэг нөхөр өдөр шөнөгүй юм юм зууж ирээд, өнөөх Өлөн Саарлыг өөрийгөө хэн болохоо марттал нь “бэлэн бөгөөд эрүүл хоол”-оор хооллож, эргэж нисэхдээ ээрэм талыг хоосортол нь тонших болсонд Бор баавгай дургүйцэж ийн холыг зорьжээ...
Тарианы Хөх тагтаа даанч олуулаа. Нэг шаагилдаад эхэлвэл муухан зодсоноос дээр юм болно.
Өлөн Саарал өөрөө идэх хоолгүй байсан ч зочиндоо хамаг байдгаа гаргадаг зочломтгой бас сүүлийн үед том том амьтад тэднийд ирэхдээ үдийн цай, унаа юүлэх гэх мэтээр хальт бууж мордсоныгоо их юманд бодох боллоо гэж ганцаараа унтууцаж уурлах болсон гэдгийг гадарлах болсон учир энэ удаа өнгөрсөн хавар бас л хальт мордоод гарсан дарга найз Бор баавгайгаасаа арай удаан зочлохоор шийджээ. Цагаан толгойт бүргэд хүртэл тийш зүглээд байхад...
Бэлтгэлээ ч ахиухан базаав. Өлөн Саарал гар цайлгах юманд нугасгүй. Ямар сайндаа Өлөн нэр зүүхэв. Сэтгэл цагаахан. Гарыг нь л цайлгачихвал газар доор нуусан ганц үмх өөх, бүр бүхэл бүтэн хонины сүүлээ ч гаргаад өгч мэднэ.
Ингээд Бор баавгай замдаа гарчээ.
Ойгоос тал зүглэсэн жим бараг балрах гэж байсныг сая л гэнэт ухаарч. Тэгээд замаа засахаар шийдэж. Ямар Өлөн Саарлаас авах идэх уух юмаа үүрээд мод чулуу тойрч баахан цаг хүч заралтай нь биш. Сайхан шулуухан зам засчихаад:
- Ай даа анд минь би ор мөргүй алга болох гэж байсан энэ сайхан замыг нөр их хүч хөрөнгөөр заслаа даа...Хэн энэнд санаа тавив. Би л санаа тавилаа. Цаад Цагаан толгойт бүргэд байтугай тарианы Хөх тагтаа хүртэл өчнөөн олон жил чамайг сайхан үлгэрээр хуурлаа. Ер нь тэгээд ч жигүүртнүүдэд итгээд хэрэггүй. Тэд чинь биднээс огт өөр төрлийн амьтад. Харин бид бол ах дүүс, аягүй бол нэг гарал угсаатай байх ч мэднэ. Энэ жигүүртнүүдийг Луу байх үед шүү дээ. Эрэлхэг саарал чоно минь энэ замыг, одоо ингээд, зүгээр л нэг харж суух гэж би бариагүй юм шүү. Алив наашаа наадуулаа өнхрүүлээд байгаарай...Би буцаагаад өнхрүүлье. Гэхдээ нааш ирсэн юм буцахдаа арай багасах байх. Өнхөрч явахдаа элэгддэг гэдгийг мэднэ биз дээ...
Сэтгэлийг нь уургалвал бие нь хаа холдох...
Энэ үгийг уг нь Өлөн Саарлын өвөг дээдэс нь тарианы Хөх тагтааны өвөг дээдсийг балбаж хаячихаад, Бор баавгайн өвөг дээдэстэй нударга зөрүүлж явахдаа хэзээ ч юм хэлсэн гэдэг.
2008/08/25
А. Арман “Хааны хайрын түүх”
Халуун байлаа. Хөлс урсаад л...НТВ телевиз дээр барууны түүхэн сэдэвтэй кино эхэлж байна. Гол дүрд нь бидний мэдэхээр нөгөө “садар сэгсүүхэй” /секс символийг ийн хөрвүүлэв. зохиогч/ Мерилин Монрог “өөрөөсөө дор” хэмээн шуугиан дэгдээсэн, анх “Орчуулгын түүх” үе мултарсан хоёрын хайрын тухай кинонд тоглож алдаршсан Скарлет Йоханссон байна.
Ерөнхий утга нь “6 хатан сольсон 8-р Генри Тюдор буюу Англи улс, Ромын сүм хийдээс тусгаарласан түүх”.
8-р Тюдор ямар хүн байв. Яагаад 6 эхнэр солив. Энэ үзүүлэлт одоо ч томхон “Геннис”.
Хоёрыг нь цаазалж, хоёроос нь салаад, нэгийг нь “цааш нь харуулж”, бараг сүүлийн ганцтай нь “хүн ёсоор” амьдарсан хачирхалтай түүхийг та бүхэнд чадан ядан уншсан сонссоныхоо тогооноос хүргэсүү.
Тэр нэг бүсгүйгээс салж, нөгөө хүүхэнтэй суухын тулд бүх дэлхийн улстөр, шашны түүхийг өөрчилж.
Тэгсэн мөрт нөгөө түүхийг өөрчилсөн хүүхнээсээ салахын тулд цаазалсан байх юм.
Харин кинон дээрээ бол нэг айлын эгч дүү хоёртой учир ургуулах маягтай. Нээрэн кино л юм чинь дээ.
“Зүрхний массаж”- гүй бол явж өгдөггүй дайнч эр байв уу? Зүгээр л хөнгөн, шалиг дүр эсгэсэн, харгис хэрцгий дарангуйлагч байв уу?
Тэр үед бүсгүйчүүд түүнийг бүчиж байлаа.
Яг л түмэн өнгийн төгөлдөр тансаг цэцэгс хивс мэт зулсан, төгсгөл үгүй мэт уудам тал дунд, дураар идээшлэн давхих эрх дураар эмнэг хангал, халтар азарга шиг, цатгалдсан мөрт үнэр агь тансаг цэцэгсийг туурайгаараа тас тас няцалж, нэг бол дээр нь хөрвөөж, туучиж...
Олох нь ч амар, орондоо оруулах нь ч амар, одоо яв гээд хөөх нь ч амар байж. Учир нь тэр бол Хаан. Хааны таалалд нийцнэ гэдэг их юм байхгүй юу, тэр үед.
Хоч нь “Хуузат”. VII-р Генрихийн бага хүү. Багаасаа овоо ч ном уншиж, нанчилдаанд ч нилээдгүй суралцаж, тэр бүхэнд өөрийнхөө зорьсон зорилгодоо хүрэх тэмүүлэлтэй, хатуужил тэвчээртэйг харуулжээ.
Өнгөц харахад гэрлэлтүүд нь түүнийг хувийн зугаа цэнгэл хөөсөн, амиа бодсон “ханаж цадашгүй донтон” мэт сэтгэгдэл төрүүлэвч, ачир дээрээ зүгээр л нэг Европын улс орнуудын гадаад, дотоод бодлого, Англи улсын тэргүүлэх ноёдуудын ураг төрөл, удам угсаагаа “хамгийн дээд сэнтий”-д дөхүүлэх гэсэн увайгүй оролдлого, яг үнэндээ нөгөөх нь албан тушаал, алт эрдэнэс, эзэмшил газар, аймаар муухай шуналын үр дүн л байжээ.
Тэр олон эхнэр сольсон шигээ, олон янзын нөхцөл байдалд дасаж хувирч өөрчлөгдөж чаддаг байж. Ажиглаад байхад, түүн шиг хатуу чанга хүмүүст ийм чанар маш ховор тохиолддог.
Уг нь тэр биш, түүний том ах Артур хаан ширээнд суух ёстой байсан ч гэв гэнэт үхсэнээр “Бурхан хаадыг ивээдэг” гэсэн үг үнэн болов. Одоо бол “Бурхан Америкийг ивээдэг” гэх болж. Ахтай нь сүйлсэн, уруулан дээрээ жижиг ургацагтай болохоос бусдаар үзэсгэлэн төгс Арагоны Катеринатай суучихав.
1524 онд Арагоны Катерина буюу авааль эхнэрээсээ “аль уже” уйдчихсан хааны нүдэнд шадар түшмэлүүдийнх нь нэг болох Томас Болейн гүнгийн охин, лорд Персигийн залуухан гэргий Анна Болейн өртжээ. Зүгээр ч нэг өртсөнгүй, өр зүрхийг нь булаажээ.
Хааны зүрх үнэтэй бөгөөд хэн ч тэр зүрхний хэмнэлээр амьдарч, амьсгалах ёстой. Бас баярлах. Лорд Перси чухам эхнэрээ хаанд “бэлэглэж”, салахыг зөвшөөрөхдөө баярласан болов уу?
Хуримаа ч товлов. Гэтэл нээрэн мань эр айл гэр салгаж явах мөрт өөрөө тэр тухай бодоогүй явж. 8-р Генрих Тюдор хаанд Мария буюу ирээдүйд 1-р Мария бүр цаашилвал Цусан Мария гэх хочтой хатан хааныг төрүүлж өгсөн Катеринагаас салах зөвшөөрлийг дэлхийн Католик шашны төв Ватиканы хамба өгөх ёстой.
“Тэд” юунаас ч юм удаад байв.
Дургүй нь хүрсэн Генрих 1530 онд парламентын “ээлжит бус чуулган” хуралдуулж, Английн сүм хийдийг Ром бюу Ватиканы захиргаанаас чөлөөлсөн хийгээд Английн хаан нь Английн сүм хийдийн тэргүүн Хамба байх тухай хуулийн төслийг “хэлэлцүүлэн батлуулсан”- аар өнөө бидний Протестант урсгалын эх суурь тавигдсан байх юм.
Эрх чөлөөгөө иймэрхүү замаар олсон Английн сүм хийдийн “Тэргүүн Хамба” “тэр хоёр”-ын хуучин гэрлэлтийг нь тэр дор нь “салгаад хаяв”. Эрх чөлөөтэй болсон гоонь эр ч шинэ эхнэртэйгээ 1533 онд хуримлав. Намрын 9 сард охинтой болсон бөгөөд Елизавета гэж нэрлэсэн тэр охин та бидний, яагаав нөгөө худалч хуурамч эр нөхөрт гарахгүй хэмээгээд “хаан сэнтий”-тэйгээ “хуримладаг” хатан хааны тухай нэг кино байдаг даа, тэр 1-р Елизавета юм.
Анна Болейн хоёр жил ч бололгүй хааныг “уйдаав”.
Сайхан Джейн Саймуртай амьдарвал сая нэг юм хүн болж төрсөний хэрэг бүтнэ гэж бодсон байх, тэр хүүхнийг хараад Генрих. Гэвч анхныхаас нь салгаж, хоёрдахь нь болж наалдсан Аннаг салахыг зөвшөөрүүлэхээс улайрсан бух руу цэцэг бариад очих амар мэт санагдаж.
Мөрөөрөө холдоод өгөхгүй бол мулт цохиж хаяна гээч болов.
Эзэн хааныг эзгүйчилнэ гэнээ. Ямар муухай хатан бэ? Тэгээд хэнтэй тэр вэ?
Ордонд болсон нэг удаагийн бүжгэн дээр эртнээс хатан хаанд дурлаж явсан Генри Норис хатан хааны газарт унагасан бээлийг авч өгөх төдийд түүнтэй янаг амрагийн явдалтай бүр цаашлаад хааныг хороож, төр шашныг эзэнгүй болгох гэж байсныг “үнэнч нохдууд” нь дор нь “илрүүлэв”. Бас төрсөн дүү Рошфор лордтой хийгээд бас бус ордны нилээн хэдэн нөхөдтэй нэг бол “явсан” нөгөө бол “хайрласан” байв. Бас тэдний нэг Смитокс нь “хэргээ” өөрөө “сайн дураар хүлээв”.
Үнэхээр байж болшгүй. Эзэн хааныг хуурч.
1536 оны 5 сарын 15 нд Аннагийн толгойг авав. Харин охин Марияг хааны ширээ залгамжлах эрхгүй болгов. Гэвч түүх яаж өөрчлөгдсөнийг дээр товч дурьдсан.
“Зөрүүд эхнэрээ номхотгосон” бэлэвсэн эр маргааш нь л, Джейн Саймуртай сүй тавив.
Хөөрхий хүүхэн бас л жаргал үзсэнгүй. Төрөх гэж 2 долоо хоног тарчилсаны эцэст эмч нар хаантай нууцаар зөвлөлдөв. Хатныг уу? Хүүхдийг үү?
- Хүүхдийг амьд гаргаж авч болох л юм бол тэр хүүхэн яах вэ? Би хэдийг бол хэдийг, хаанаас бол хаанаас ч олно...
Тэр эдгээр үгийг тайван бөгөөд шийдмэг хэлсэн гэж түүхэнд тэмдэглэжээ.
Хэнээс ч юунаас айлгүй, хэнийг ч юуг ч тоолгүй хайрлаж явсан хатдууд нь харин ч хэнээс ч юунаас ч долоон дор “амьтад” байв, 8-р Генрих Тюдорт.
Бодоод байх нь ээ, нөгөө нэг азарга ямар сайхан түмэн өнгийн цэцэгс хивс мэт зулсан тал дунд давхиж яваагаа ухаарсандаа бус, зүгээр л бөөн идэх уух юм, хоолон дунд орчихоод баярлан тонгочиж давхидаг байж. Тас тас татаад л...
Европ даяар түүний тухай одооны аймшгийн кино шиг яриа ам дамжина.
Харин 4 дэх “сонголт” нь болсон, герцог Иоанн Клевскийн охин Анна “азтай” байв.
Тэнэг хүн тэг дундуур нь гэдэг дээ. Төрөлхийн маанагдуу Анна хуримын шөнөө үсэндээ өндөгний шар түрхчихээд, өвөрт нь орсон хийгээд, эр эм хоёрын үүрэг бол нойрсохын өмнө гараа үнсээд, бие биендээ:
- Сайхан амраарай, сайхан зүүд зүүдлээрэй хонгор минь ...гэж хэлээд л боллоо гэж барагдуухан ойлгодог, бүдүүн хадуун бүсгүй байж.
Энэ хүүхнийг протестантын “Сарнайн хүлэг баатрууд”-ын үлдэгдлийн нэг, Хааны ерөнхий сайд Томас Кромвель “олж иржээ”. 1539 онд 8-р Генрих шинэ эхнэртэйгээ “хөрөг зураг”-аар нь танилцаж. Зураач хэтэрхий гоё зурсан гэдгийг мэдээгүй, сэтгэл нь хөдөлсөн, 48 настай Генрих гар нь салгалан:
- Аваад ир, одоохон аваад ир...гэж. Удаа ч үгүй:
- Чи энэ муухай мануухайг хаанаас олоод ирээв? Төрхөмд нь хурдхан буцаа...гэж Кромвель руу хашгичлаа.
- Гэгээн дээдэс минь хэрэв та хурим хийх тохироогоо зөрчвөл бүх Европ бидний эсрэг, өршөөгөөрэй Английн эсрэг дайн зарлавал яана.
- Чөтгөр гэж...гэхдээ тэр үсэндээ өндөгний шар түрхдэг тэнэг мануухайтай чинь би л лав ойртохгүй шүү...
Салах хүсэлтийг Анна зөвшөөрөв. Хэл ам ч дэгдээсэнгүй. Энийг авна, тэрийг авна гэх мэтээр харин ч нэг хөрөнгө зоорьтой болоод авав. Хэд хэдэн бэхлэлт цайз болон “гэр бүлээ цуцлуулсаны төлөө” жил бүр 4000 фунт “шагнуулах”-аар болов. Одоогийнхоор лав 4 сая хавьцаа байхаа, фунтээрээ шүү дээ.
19-хөн настай зүс бие төгс Катерина Говард, энэ удаа буюу 5 дахь удаа хатан нь болох хувь тавилангаар хөгшин Генрихийн овоо хараанд өртөв. Ирээдүйд юу болохыг насны залуугийн харгайгаар ухаараагүй аальгүй “бяцхан охин” “цаазын тавцан” руу инээд алдан өгсөв. Хааны хатан гэдэг сайхан титэм. Харамсалтай нь их л эрт “эр эмийн ажил”-д дуртай болсон тэр жоохон охин олон ч нууц амрагтай байж. Хаанаас өмнө нь ч, хойно нь ч. Олон жилийн өмнө “хэлмэгдсэн” Анна Болейнийг бодвол үнэхээр цаазлуулахад ч багадам “гэмт хэрэг” олныг үйлджээ. Ямар Генрихт хүүхэн олдохгүйн биш.
Сүүлчийн буюу 6 дахь эхнэр нь, хөгшин лорд Невилийн бэлэвсэн гэргий, мөн л хөгшин Латимер бэйсийн бэлэвсэн гэргий, бээлийн авхай Катерина Парр байв.
Сонирхолтой гуншин шигээ тэр хэнтэй ч хэл амаа ололцож чаддаг ухаалаг хүүхэн байв, явж явж нэг юм ашгүй дээ.
Тэр хэл ам, хэрүүл уруул, албан тушаалын наймаа, авилгал, атаа хорсол, хааны галзуу мэт ааш араншин, урьдын хатдын хүүхдүүдийн хар сэрийг өөрөөсөө маш чадварлагаар тойруулна.
Дээр нь үнэнч гэж...Генрихийн нөгөө “үнэнч нохой”-нууд түүнийг 4 жилийн турш “мөрдөж мөшгисөн ч огт мөр олсонгүй”.
1547 онд гуравдахь удаагаа бэлэвсэрхэд нь нэг юм орхив. “Экс” хааны хатныг одоо хэний даалгавраар хэн мөрдөх вэ дээ? Ингэж л Англи Ватиканаас, эхнэр нь Генрихээс салсан юм даа.
2008/08/22
/ Зохиогчийн зөвшөөрөлгүйгээр хуулбарлахыг хориглоно. /
Ерөнхий утга нь “6 хатан сольсон 8-р Генри Тюдор буюу Англи улс, Ромын сүм хийдээс тусгаарласан түүх”.
8-р Тюдор ямар хүн байв. Яагаад 6 эхнэр солив. Энэ үзүүлэлт одоо ч томхон “Геннис”.
Хоёрыг нь цаазалж, хоёроос нь салаад, нэгийг нь “цааш нь харуулж”, бараг сүүлийн ганцтай нь “хүн ёсоор” амьдарсан хачирхалтай түүхийг та бүхэнд чадан ядан уншсан сонссоныхоо тогооноос хүргэсүү.
Тэр нэг бүсгүйгээс салж, нөгөө хүүхэнтэй суухын тулд бүх дэлхийн улстөр, шашны түүхийг өөрчилж.
Тэгсэн мөрт нөгөө түүхийг өөрчилсөн хүүхнээсээ салахын тулд цаазалсан байх юм.
Харин кинон дээрээ бол нэг айлын эгч дүү хоёртой учир ургуулах маягтай. Нээрэн кино л юм чинь дээ.
“Зүрхний массаж”- гүй бол явж өгдөггүй дайнч эр байв уу? Зүгээр л хөнгөн, шалиг дүр эсгэсэн, харгис хэрцгий дарангуйлагч байв уу?
Тэр үед бүсгүйчүүд түүнийг бүчиж байлаа.
Яг л түмэн өнгийн төгөлдөр тансаг цэцэгс хивс мэт зулсан, төгсгөл үгүй мэт уудам тал дунд, дураар идээшлэн давхих эрх дураар эмнэг хангал, халтар азарга шиг, цатгалдсан мөрт үнэр агь тансаг цэцэгсийг туурайгаараа тас тас няцалж, нэг бол дээр нь хөрвөөж, туучиж...
Олох нь ч амар, орондоо оруулах нь ч амар, одоо яв гээд хөөх нь ч амар байж. Учир нь тэр бол Хаан. Хааны таалалд нийцнэ гэдэг их юм байхгүй юу, тэр үед.
Хоч нь “Хуузат”. VII-р Генрихийн бага хүү. Багаасаа овоо ч ном уншиж, нанчилдаанд ч нилээдгүй суралцаж, тэр бүхэнд өөрийнхөө зорьсон зорилгодоо хүрэх тэмүүлэлтэй, хатуужил тэвчээртэйг харуулжээ.
Өнгөц харахад гэрлэлтүүд нь түүнийг хувийн зугаа цэнгэл хөөсөн, амиа бодсон “ханаж цадашгүй донтон” мэт сэтгэгдэл төрүүлэвч, ачир дээрээ зүгээр л нэг Европын улс орнуудын гадаад, дотоод бодлого, Англи улсын тэргүүлэх ноёдуудын ураг төрөл, удам угсаагаа “хамгийн дээд сэнтий”-д дөхүүлэх гэсэн увайгүй оролдлого, яг үнэндээ нөгөөх нь албан тушаал, алт эрдэнэс, эзэмшил газар, аймаар муухай шуналын үр дүн л байжээ.
Тэр олон эхнэр сольсон шигээ, олон янзын нөхцөл байдалд дасаж хувирч өөрчлөгдөж чаддаг байж. Ажиглаад байхад, түүн шиг хатуу чанга хүмүүст ийм чанар маш ховор тохиолддог.
Уг нь тэр биш, түүний том ах Артур хаан ширээнд суух ёстой байсан ч гэв гэнэт үхсэнээр “Бурхан хаадыг ивээдэг” гэсэн үг үнэн болов. Одоо бол “Бурхан Америкийг ивээдэг” гэх болж. Ахтай нь сүйлсэн, уруулан дээрээ жижиг ургацагтай болохоос бусдаар үзэсгэлэн төгс Арагоны Катеринатай суучихав.
1524 онд Арагоны Катерина буюу авааль эхнэрээсээ “аль уже” уйдчихсан хааны нүдэнд шадар түшмэлүүдийнх нь нэг болох Томас Болейн гүнгийн охин, лорд Персигийн залуухан гэргий Анна Болейн өртжээ. Зүгээр ч нэг өртсөнгүй, өр зүрхийг нь булаажээ.
Хааны зүрх үнэтэй бөгөөд хэн ч тэр зүрхний хэмнэлээр амьдарч, амьсгалах ёстой. Бас баярлах. Лорд Перси чухам эхнэрээ хаанд “бэлэглэж”, салахыг зөвшөөрөхдөө баярласан болов уу?
Хуримаа ч товлов. Гэтэл нээрэн мань эр айл гэр салгаж явах мөрт өөрөө тэр тухай бодоогүй явж. 8-р Генрих Тюдор хаанд Мария буюу ирээдүйд 1-р Мария бүр цаашилвал Цусан Мария гэх хочтой хатан хааныг төрүүлж өгсөн Катеринагаас салах зөвшөөрлийг дэлхийн Католик шашны төв Ватиканы хамба өгөх ёстой.
“Тэд” юунаас ч юм удаад байв.
Дургүй нь хүрсэн Генрих 1530 онд парламентын “ээлжит бус чуулган” хуралдуулж, Английн сүм хийдийг Ром бюу Ватиканы захиргаанаас чөлөөлсөн хийгээд Английн хаан нь Английн сүм хийдийн тэргүүн Хамба байх тухай хуулийн төслийг “хэлэлцүүлэн батлуулсан”- аар өнөө бидний Протестант урсгалын эх суурь тавигдсан байх юм.
Эрх чөлөөгөө иймэрхүү замаар олсон Английн сүм хийдийн “Тэргүүн Хамба” “тэр хоёр”-ын хуучин гэрлэлтийг нь тэр дор нь “салгаад хаяв”. Эрх чөлөөтэй болсон гоонь эр ч шинэ эхнэртэйгээ 1533 онд хуримлав. Намрын 9 сард охинтой болсон бөгөөд Елизавета гэж нэрлэсэн тэр охин та бидний, яагаав нөгөө худалч хуурамч эр нөхөрт гарахгүй хэмээгээд “хаан сэнтий”-тэйгээ “хуримладаг” хатан хааны тухай нэг кино байдаг даа, тэр 1-р Елизавета юм.
Анна Болейн хоёр жил ч бололгүй хааныг “уйдаав”.
Сайхан Джейн Саймуртай амьдарвал сая нэг юм хүн болж төрсөний хэрэг бүтнэ гэж бодсон байх, тэр хүүхнийг хараад Генрих. Гэвч анхныхаас нь салгаж, хоёрдахь нь болж наалдсан Аннаг салахыг зөвшөөрүүлэхээс улайрсан бух руу цэцэг бариад очих амар мэт санагдаж.
Мөрөөрөө холдоод өгөхгүй бол мулт цохиж хаяна гээч болов.
Эзэн хааныг эзгүйчилнэ гэнээ. Ямар муухай хатан бэ? Тэгээд хэнтэй тэр вэ?
Ордонд болсон нэг удаагийн бүжгэн дээр эртнээс хатан хаанд дурлаж явсан Генри Норис хатан хааны газарт унагасан бээлийг авч өгөх төдийд түүнтэй янаг амрагийн явдалтай бүр цаашлаад хааныг хороож, төр шашныг эзэнгүй болгох гэж байсныг “үнэнч нохдууд” нь дор нь “илрүүлэв”. Бас төрсөн дүү Рошфор лордтой хийгээд бас бус ордны нилээн хэдэн нөхөдтэй нэг бол “явсан” нөгөө бол “хайрласан” байв. Бас тэдний нэг Смитокс нь “хэргээ” өөрөө “сайн дураар хүлээв”.
Үнэхээр байж болшгүй. Эзэн хааныг хуурч.
1536 оны 5 сарын 15 нд Аннагийн толгойг авав. Харин охин Марияг хааны ширээ залгамжлах эрхгүй болгов. Гэвч түүх яаж өөрчлөгдсөнийг дээр товч дурьдсан.
“Зөрүүд эхнэрээ номхотгосон” бэлэвсэн эр маргааш нь л, Джейн Саймуртай сүй тавив.
Хөөрхий хүүхэн бас л жаргал үзсэнгүй. Төрөх гэж 2 долоо хоног тарчилсаны эцэст эмч нар хаантай нууцаар зөвлөлдөв. Хатныг уу? Хүүхдийг үү?
- Хүүхдийг амьд гаргаж авч болох л юм бол тэр хүүхэн яах вэ? Би хэдийг бол хэдийг, хаанаас бол хаанаас ч олно...
Тэр эдгээр үгийг тайван бөгөөд шийдмэг хэлсэн гэж түүхэнд тэмдэглэжээ.
Хэнээс ч юунаас айлгүй, хэнийг ч юуг ч тоолгүй хайрлаж явсан хатдууд нь харин ч хэнээс ч юунаас ч долоон дор “амьтад” байв, 8-р Генрих Тюдорт.
Бодоод байх нь ээ, нөгөө нэг азарга ямар сайхан түмэн өнгийн цэцэгс хивс мэт зулсан тал дунд давхиж яваагаа ухаарсандаа бус, зүгээр л бөөн идэх уух юм, хоолон дунд орчихоод баярлан тонгочиж давхидаг байж. Тас тас татаад л...
Европ даяар түүний тухай одооны аймшгийн кино шиг яриа ам дамжина.
Харин 4 дэх “сонголт” нь болсон, герцог Иоанн Клевскийн охин Анна “азтай” байв.
Тэнэг хүн тэг дундуур нь гэдэг дээ. Төрөлхийн маанагдуу Анна хуримын шөнөө үсэндээ өндөгний шар түрхчихээд, өвөрт нь орсон хийгээд, эр эм хоёрын үүрэг бол нойрсохын өмнө гараа үнсээд, бие биендээ:
- Сайхан амраарай, сайхан зүүд зүүдлээрэй хонгор минь ...гэж хэлээд л боллоо гэж барагдуухан ойлгодог, бүдүүн хадуун бүсгүй байж.
Энэ хүүхнийг протестантын “Сарнайн хүлэг баатрууд”-ын үлдэгдлийн нэг, Хааны ерөнхий сайд Томас Кромвель “олж иржээ”. 1539 онд 8-р Генрих шинэ эхнэртэйгээ “хөрөг зураг”-аар нь танилцаж. Зураач хэтэрхий гоё зурсан гэдгийг мэдээгүй, сэтгэл нь хөдөлсөн, 48 настай Генрих гар нь салгалан:
- Аваад ир, одоохон аваад ир...гэж. Удаа ч үгүй:
- Чи энэ муухай мануухайг хаанаас олоод ирээв? Төрхөмд нь хурдхан буцаа...гэж Кромвель руу хашгичлаа.
- Гэгээн дээдэс минь хэрэв та хурим хийх тохироогоо зөрчвөл бүх Европ бидний эсрэг, өршөөгөөрэй Английн эсрэг дайн зарлавал яана.
- Чөтгөр гэж...гэхдээ тэр үсэндээ өндөгний шар түрхдэг тэнэг мануухайтай чинь би л лав ойртохгүй шүү...
Салах хүсэлтийг Анна зөвшөөрөв. Хэл ам ч дэгдээсэнгүй. Энийг авна, тэрийг авна гэх мэтээр харин ч нэг хөрөнгө зоорьтой болоод авав. Хэд хэдэн бэхлэлт цайз болон “гэр бүлээ цуцлуулсаны төлөө” жил бүр 4000 фунт “шагнуулах”-аар болов. Одоогийнхоор лав 4 сая хавьцаа байхаа, фунтээрээ шүү дээ.
19-хөн настай зүс бие төгс Катерина Говард, энэ удаа буюу 5 дахь удаа хатан нь болох хувь тавилангаар хөгшин Генрихийн овоо хараанд өртөв. Ирээдүйд юу болохыг насны залуугийн харгайгаар ухаараагүй аальгүй “бяцхан охин” “цаазын тавцан” руу инээд алдан өгсөв. Хааны хатан гэдэг сайхан титэм. Харамсалтай нь их л эрт “эр эмийн ажил”-д дуртай болсон тэр жоохон охин олон ч нууц амрагтай байж. Хаанаас өмнө нь ч, хойно нь ч. Олон жилийн өмнө “хэлмэгдсэн” Анна Болейнийг бодвол үнэхээр цаазлуулахад ч багадам “гэмт хэрэг” олныг үйлджээ. Ямар Генрихт хүүхэн олдохгүйн биш.
Сүүлчийн буюу 6 дахь эхнэр нь, хөгшин лорд Невилийн бэлэвсэн гэргий, мөн л хөгшин Латимер бэйсийн бэлэвсэн гэргий, бээлийн авхай Катерина Парр байв.
Сонирхолтой гуншин шигээ тэр хэнтэй ч хэл амаа ололцож чаддаг ухаалаг хүүхэн байв, явж явж нэг юм ашгүй дээ.
Тэр хэл ам, хэрүүл уруул, албан тушаалын наймаа, авилгал, атаа хорсол, хааны галзуу мэт ааш араншин, урьдын хатдын хүүхдүүдийн хар сэрийг өөрөөсөө маш чадварлагаар тойруулна.
Дээр нь үнэнч гэж...Генрихийн нөгөө “үнэнч нохой”-нууд түүнийг 4 жилийн турш “мөрдөж мөшгисөн ч огт мөр олсонгүй”.
1547 онд гуравдахь удаагаа бэлэвсэрхэд нь нэг юм орхив. “Экс” хааны хатныг одоо хэний даалгавраар хэн мөрдөх вэ дээ? Ингэж л Англи Ватиканаас, эхнэр нь Генрихээс салсан юм даа.
2008/08/22
/ Зохиогчийн зөвшөөрөлгүйгээр хуулбарлахыг хориглоно. /
Sunday, July 12, 2009
Ален Арман “Наадмаар 00-д төрсөн бодол” /Өөрчлөх үү?/
“Наадмаар 00-д төрсөн бодол”
Наадам боллоо. Нээлтээ үзэв. 69, Пикап холилдсон хэдэн тамирчин цэнгэлдэхийг тойров. Дарга нар минь дээ та нар өөрсдийнхөө гоё гоё машиныг улсдаа нэг өдөр өнгө зүс ижилсүүлэн ажиллуулчих сэтгэл төрсөнгүй юу. Тусгаар тогтнолынхоо баяр дээр дөрөв тавхан машин ижилсүүлчих чадалгүй хоосон тархитай улс, бүхэл бүтэн 2 байтугай хорин Оюу толгойтой байгаад ч яах юм бэ. Тууз барьсан бүжигчид арайхийн тэр туузаараа даллах хооронд нэг хүүхэн оосроор бууж ирэв. Дагагчид нь бодвол нөгөө Алунгоогын 5 хүүхэд л юм шиг байгаа юм. Ээжийгээ тэр троссноос нь суллахаа мэдэхгүй гүйж сөхөрч унах хооронд троссыг таатж байсан нөхөр золтой л наадмын нээлтийг будаа болгож Алунгоог минь чирээд алга болсонгүй азаар нэг юм зогсож цааш үргэлжлэв. Тэгтэл хэдэн төрийн далбаа барьсан нөхөд эрүүл согтуу нь мэдэгдэхгүй энд тэндгүй давхина. Тэгсэн тэдэнтэй зэрэгцээд Поло тоглодог хувцас өмссөн нөхөд “шааж” байна. Би юу ч ойлгосонгүй. Ичмээр байнаа бичсэн аялгуу тань гайхамшигтай ч, та л лав улсын наадмын найруулагч биш юм. “Дважды” Төрийн шагналт Д. Жанцанноров гуай минь дээ...Ядаж байхад гол баатрынх нь морь олигтойхон ч цоройгоод өгөхгүй. Тэр тэнэг мориноос өөр цоройж ядсан морь, сүлдэндээ морь залсан, морьтон монголд НӨҮ л байж дээ. Ямар ч аргаа барсан, ямар ядуу, ямар бүтэл муутай тэгсэн мөртлөө яасан их мөнгө үрсэн юм бэ? Энэ наадмын арга хэмжээг бүх уран бүтээлчдийн дунд нээлттэй тендерээр явуулдаг болохгүй бол сүүлдээ дэлхийн соёлт түмний шившиг болно шүү дарга нар минь. Ядаж нэг удаа ч гэсэн нэр нүүрээ шударга чадалтай залуучуудаар тахлуулсан нь та нарт л хэрэгтэй байх. Ядаж нүүрээ улайлгахгүй...Радиогоор зар явна. Хүй долоон худаг, Цэнгэлдэх гэх мэт газруудад автомашинаар нэвтрэх зөвшөөрлийг зарна гэнээ...Уг нь авах гээд хайтал олдоогүй юм. Наадмын комисс шагчидтай нийлсэн үү, амьдрахын эрхэнд хэн нэг нь илүүгээ зарав уу? Ямарч байсан наадмын талбай дээр тэрнийгээ зарлаж байгааг бодвол их л зоригтой “хүнд гар” бололтой. Залгаж үзлээ. Амьдрах гэж ядсан хүнд бүх төрлийн зөвшөөрөл 10 арваараа байна гэдэг санаанд нэг л багтамгүй. Тэгэхээр энд бяцхан мафи үүсчээ. Уг нь энэ нөхдүүдийг газрын мафи гэж сонссоноос хүндэтгэлийн концертын билет, авто зогсоолын зөвшөөрлийн мафи гэж сонссогүй юмсан. Хямрал энэ мэтээр томчуудыг доош нь оруулжээ. Цэнгэлдэхийг ёс мэт “гороолов”. Ундааны сав, гялгар уут хөлд орооцолдоно. Билэгт гэдэг дарга өөрөө хот даяар хэрэглэхийг хориглосон гялгар уутнууд дээгүүрээ гишгэн, дээгүүр харсаар төв хаалгаар далд орно. Хог түүчид, хот тохижилтынхон хоёр булаацалдах шахан шуудайлах нь энд менежментийн тодорхой алхам үгүйлэгдэж байгааг харуулах мэт. Бараг Нарантуул нүүгээд иржээ. Нарны малгай, нүдний шил яахав гэхэд “гаагаа”, гадуур хувцас зарах нь жаахан тиймхэн. За бас нээрэн л хүний эрх юм даа. Хуучин цагийг “ностальжийдаах” гэж хийсэн нь илт дугуй хэлбэртэй хэдэн хуушуур авч идэв. Амт муутай. Тос нь хуучин. Яах гэж авав даа гэсээр ёсыг бодож “цохив”. Уг нь эрүүл ухаантай хүн бол ёс байтугай ёр байсан ч өөрөө өөртөө хор болох зүйлийг идэхгүй л дээ. Даанч бид бүгд “хордчихож”. Сэтгэхүй маань бие биенийгээ даган худал хөөрч, цагаан сараар бууз, наадмаар хуушуур идэхгүй бол болохгүй ч гэх шиг. За тэр яах вэ? Үндэснийхээ хувцсааар гоёлгүй яахав, Монголоороо гоёлгүй яахав. Гэхдээ бодох зүйл байнаа. Өмсөж зүүсэн маань...Та бүхэн санаж байн уу? 10-аад жилийн өмнө анх кабель орж ирэхэд бид нар Өвөрмонголчуудын хувцаслалтыг хараад шоолдог байсан бол одоо гадныхан бид нарыг шоолох цаг болжээ. Дуурь бүжгийнхэн, Түмэн эх чуулгынхан, ардын дуу бүжгийн чуулгынхан тэнд цугларчихсан юм шиг л эрээн мяраан. За даа соёлын довтолгоо юм уу гэхээр Өвөрмонголын Одон тв дээр цаг агаар зарлахдаа Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт, Дэлүүн болдог, ЗАО МИНЬ УДЭ гэх мэтээр /яг л ингэж бичдэг юм даа/ бүх л суурин газрыг өвөрмонголчлон урьдчилан сануулж “тус” болно. Өнгөрсөн цагаан сараар шинийн нэгэнд Монгол Үндэсний ТВ-ээр, шинийн хоёронд Боловсрол сувгуудаар Өвөрмонгол БНХАУ-д дагаар орсоны ойн концертыг бүтнээр нь гаргаж байсан бөгөөд монгол зохиолын дуучиддаа цаг байхгүй гэчихээд, иймэрхүү ажлыг өлхөн хийчих надаас илүү “жинхэнэ эх орончид” монголоор дүүрэн бий болчихож. Бас тэр концертонд нь нөгөө эх орноо хайрлаад ханадаггүй, тусгаар тогтнолынхоо төлөө үхэхэд ч бэлэн гээд уйлаад ухаанаа олохгүй явдаг гавъяат мавъяат залуу хөгшин, хип хоп, рокерууд нь эр эмгүй бараг бүгд хөтлөгчидтэйгээ хөтлөлцөөд оччихсон авъяасаа Агуу их гүрний удирдагчдад үзүүлнэ. Энэ бүхнээс гадна дотны хэн ч харсан Монгол бол Хятадын нэг хэсэг гэж ойлгоно. Аан сайн ойлгохгүй байсан Ар, Өвөр гэсэн хоёр Монгол юм байна ш дээ гэнэ. Мөнгөтэй хүнд эх орноо зарж буй алдартнууд минь дээ зах зээлийн дахгуу явж байгааг чинь ойлгож байна. Гэхдээ ядаж дуулах дуугаа зөв сонгоочээ. Эх орныхоо тухай дуулна гэдэг хэдхэн мо-гийн наймаа биш шүү дээ. За эргээд наадам руугаа оръё. Тосонд чанасан, гуриланд ороосон мах цохисоны үр дүн нь тун ч удалгүй илэрч, бие засах газар орчлонгын хамгийн сайхан газар мэт санагдав. Нурж унах шахсан, хальт мульт будсан хэдэн туйпуун байшингийн гадаа ”оочерлов”. Уг нь зохион байгуулагчид нь 100 гэж байсан ч манаач цэвэрлэгч нар нь 200 төгрөг болгожээ. Бид түрээсэлж байгаа гэж загнаж байна. Комиссын даргаа та бүхэн өөр 00-д ордог байх л даа. Хэрэв түрээслүлсэн юм бол яах гэж бидний мөнгөөр энэ бүхнийг засаж сэлбэдэг юм бэ? Хэдэн зуун сая төгрөгөөр шүү. Бид ямар мал юм уу? Заваан бохир. Тийм сэжиг хүрмээр газар хэнд ч юм гомдмоор санагдаад Шударга л бай л даа гэж өөрийн эрхгүй бодлоо. Наадмын комисс 10 био жорлон байрлуулсан гээд л рекламдаад байсан. Тэр нь 10 бие засах газар биш, арав ширхэг л жорлон юм байна лээ. Яагаав энд тэнд 2,3-аараа байгаа цэнхэр өнгөтэй. Ер нь жоохон ичмээр юм аа. Хуушуур бууз зарах газрын зөвшөөрөл өгөх гэж пижигнээд байдаг, тэрнийг нь идсэн хүн бие засдаг гэдгийг огт бодохгүй юмаа. Ядаж хлорамины уусмал цацах ч ухаангүй. Тэгсэн мөртлөө мээр Мөнхбаяр халдварт өвчин гараад байна гэж дүвчигнээд, Хүүхдийн баярын “хулгайч” болсоноо мартчихаж. Энэ заваан “ОО”-оос халдварт байтугай гоц халдварт өвчин гарахыг ч үгүйсгэх арга алга. Тэр хүүхдийн баярыг хориглодог нь сайндаа ч биш, хүүхдүүдийг өвчнөөс сэргийлсэндээ ч биш, харин ч их том улстөр юм билээ. Нялх үрээ дагуулсан эцэг эхчүүд хүүхдийн ПАРКАА тэр авилгачдаас нэхнэ гэдгийг мэдсэн учир тэд тэгсэн байх гэж хар буугаад л байгаа юм даа. За тэр ч яахав нөгөө 00 дотроо хир удаан амьсгалаа түгжих дасгал хийх завсраа морь харчихаад, хүйтэн усаар нь гараа хальт угаасан болоод хурдхан шиг гарч эрүүл агаар амьсгалав. Одоо Хүй долоон худаг явж, жинхэнэ морь харна. Тэнд ямар “00” байгаа бол?
2009/07/12
Наадам боллоо. Нээлтээ үзэв. 69, Пикап холилдсон хэдэн тамирчин цэнгэлдэхийг тойров. Дарга нар минь дээ та нар өөрсдийнхөө гоё гоё машиныг улсдаа нэг өдөр өнгө зүс ижилсүүлэн ажиллуулчих сэтгэл төрсөнгүй юу. Тусгаар тогтнолынхоо баяр дээр дөрөв тавхан машин ижилсүүлчих чадалгүй хоосон тархитай улс, бүхэл бүтэн 2 байтугай хорин Оюу толгойтой байгаад ч яах юм бэ. Тууз барьсан бүжигчид арайхийн тэр туузаараа даллах хооронд нэг хүүхэн оосроор бууж ирэв. Дагагчид нь бодвол нөгөө Алунгоогын 5 хүүхэд л юм шиг байгаа юм. Ээжийгээ тэр троссноос нь суллахаа мэдэхгүй гүйж сөхөрч унах хооронд троссыг таатж байсан нөхөр золтой л наадмын нээлтийг будаа болгож Алунгоог минь чирээд алга болсонгүй азаар нэг юм зогсож цааш үргэлжлэв. Тэгтэл хэдэн төрийн далбаа барьсан нөхөд эрүүл согтуу нь мэдэгдэхгүй энд тэндгүй давхина. Тэгсэн тэдэнтэй зэрэгцээд Поло тоглодог хувцас өмссөн нөхөд “шааж” байна. Би юу ч ойлгосонгүй. Ичмээр байнаа бичсэн аялгуу тань гайхамшигтай ч, та л лав улсын наадмын найруулагч биш юм. “Дважды” Төрийн шагналт Д. Жанцанноров гуай минь дээ...Ядаж байхад гол баатрынх нь морь олигтойхон ч цоройгоод өгөхгүй. Тэр тэнэг мориноос өөр цоройж ядсан морь, сүлдэндээ морь залсан, морьтон монголд НӨҮ л байж дээ. Ямар ч аргаа барсан, ямар ядуу, ямар бүтэл муутай тэгсэн мөртлөө яасан их мөнгө үрсэн юм бэ? Энэ наадмын арга хэмжээг бүх уран бүтээлчдийн дунд нээлттэй тендерээр явуулдаг болохгүй бол сүүлдээ дэлхийн соёлт түмний шившиг болно шүү дарга нар минь. Ядаж нэг удаа ч гэсэн нэр нүүрээ шударга чадалтай залуучуудаар тахлуулсан нь та нарт л хэрэгтэй байх. Ядаж нүүрээ улайлгахгүй...Радиогоор зар явна. Хүй долоон худаг, Цэнгэлдэх гэх мэт газруудад автомашинаар нэвтрэх зөвшөөрлийг зарна гэнээ...Уг нь авах гээд хайтал олдоогүй юм. Наадмын комисс шагчидтай нийлсэн үү, амьдрахын эрхэнд хэн нэг нь илүүгээ зарав уу? Ямарч байсан наадмын талбай дээр тэрнийгээ зарлаж байгааг бодвол их л зоригтой “хүнд гар” бололтой. Залгаж үзлээ. Амьдрах гэж ядсан хүнд бүх төрлийн зөвшөөрөл 10 арваараа байна гэдэг санаанд нэг л багтамгүй. Тэгэхээр энд бяцхан мафи үүсчээ. Уг нь энэ нөхдүүдийг газрын мафи гэж сонссоноос хүндэтгэлийн концертын билет, авто зогсоолын зөвшөөрлийн мафи гэж сонссогүй юмсан. Хямрал энэ мэтээр томчуудыг доош нь оруулжээ. Цэнгэлдэхийг ёс мэт “гороолов”. Ундааны сав, гялгар уут хөлд орооцолдоно. Билэгт гэдэг дарга өөрөө хот даяар хэрэглэхийг хориглосон гялгар уутнууд дээгүүрээ гишгэн, дээгүүр харсаар төв хаалгаар далд орно. Хог түүчид, хот тохижилтынхон хоёр булаацалдах шахан шуудайлах нь энд менежментийн тодорхой алхам үгүйлэгдэж байгааг харуулах мэт. Бараг Нарантуул нүүгээд иржээ. Нарны малгай, нүдний шил яахав гэхэд “гаагаа”, гадуур хувцас зарах нь жаахан тиймхэн. За бас нээрэн л хүний эрх юм даа. Хуучин цагийг “ностальжийдаах” гэж хийсэн нь илт дугуй хэлбэртэй хэдэн хуушуур авч идэв. Амт муутай. Тос нь хуучин. Яах гэж авав даа гэсээр ёсыг бодож “цохив”. Уг нь эрүүл ухаантай хүн бол ёс байтугай ёр байсан ч өөрөө өөртөө хор болох зүйлийг идэхгүй л дээ. Даанч бид бүгд “хордчихож”. Сэтгэхүй маань бие биенийгээ даган худал хөөрч, цагаан сараар бууз, наадмаар хуушуур идэхгүй бол болохгүй ч гэх шиг. За тэр яах вэ? Үндэснийхээ хувцсааар гоёлгүй яахав, Монголоороо гоёлгүй яахав. Гэхдээ бодох зүйл байнаа. Өмсөж зүүсэн маань...Та бүхэн санаж байн уу? 10-аад жилийн өмнө анх кабель орж ирэхэд бид нар Өвөрмонголчуудын хувцаслалтыг хараад шоолдог байсан бол одоо гадныхан бид нарыг шоолох цаг болжээ. Дуурь бүжгийнхэн, Түмэн эх чуулгынхан, ардын дуу бүжгийн чуулгынхан тэнд цугларчихсан юм шиг л эрээн мяраан. За даа соёлын довтолгоо юм уу гэхээр Өвөрмонголын Одон тв дээр цаг агаар зарлахдаа Улаанбаатар, Дархан, Эрдэнэт, Дэлүүн болдог, ЗАО МИНЬ УДЭ гэх мэтээр /яг л ингэж бичдэг юм даа/ бүх л суурин газрыг өвөрмонголчлон урьдчилан сануулж “тус” болно. Өнгөрсөн цагаан сараар шинийн нэгэнд Монгол Үндэсний ТВ-ээр, шинийн хоёронд Боловсрол сувгуудаар Өвөрмонгол БНХАУ-д дагаар орсоны ойн концертыг бүтнээр нь гаргаж байсан бөгөөд монгол зохиолын дуучиддаа цаг байхгүй гэчихээд, иймэрхүү ажлыг өлхөн хийчих надаас илүү “жинхэнэ эх орончид” монголоор дүүрэн бий болчихож. Бас тэр концертонд нь нөгөө эх орноо хайрлаад ханадаггүй, тусгаар тогтнолынхоо төлөө үхэхэд ч бэлэн гээд уйлаад ухаанаа олохгүй явдаг гавъяат мавъяат залуу хөгшин, хип хоп, рокерууд нь эр эмгүй бараг бүгд хөтлөгчидтэйгээ хөтлөлцөөд оччихсон авъяасаа Агуу их гүрний удирдагчдад үзүүлнэ. Энэ бүхнээс гадна дотны хэн ч харсан Монгол бол Хятадын нэг хэсэг гэж ойлгоно. Аан сайн ойлгохгүй байсан Ар, Өвөр гэсэн хоёр Монгол юм байна ш дээ гэнэ. Мөнгөтэй хүнд эх орноо зарж буй алдартнууд минь дээ зах зээлийн дахгуу явж байгааг чинь ойлгож байна. Гэхдээ ядаж дуулах дуугаа зөв сонгоочээ. Эх орныхоо тухай дуулна гэдэг хэдхэн мо-гийн наймаа биш шүү дээ. За эргээд наадам руугаа оръё. Тосонд чанасан, гуриланд ороосон мах цохисоны үр дүн нь тун ч удалгүй илэрч, бие засах газар орчлонгын хамгийн сайхан газар мэт санагдав. Нурж унах шахсан, хальт мульт будсан хэдэн туйпуун байшингийн гадаа ”оочерлов”. Уг нь зохион байгуулагчид нь 100 гэж байсан ч манаач цэвэрлэгч нар нь 200 төгрөг болгожээ. Бид түрээсэлж байгаа гэж загнаж байна. Комиссын даргаа та бүхэн өөр 00-д ордог байх л даа. Хэрэв түрээслүлсэн юм бол яах гэж бидний мөнгөөр энэ бүхнийг засаж сэлбэдэг юм бэ? Хэдэн зуун сая төгрөгөөр шүү. Бид ямар мал юм уу? Заваан бохир. Тийм сэжиг хүрмээр газар хэнд ч юм гомдмоор санагдаад Шударга л бай л даа гэж өөрийн эрхгүй бодлоо. Наадмын комисс 10 био жорлон байрлуулсан гээд л рекламдаад байсан. Тэр нь 10 бие засах газар биш, арав ширхэг л жорлон юм байна лээ. Яагаав энд тэнд 2,3-аараа байгаа цэнхэр өнгөтэй. Ер нь жоохон ичмээр юм аа. Хуушуур бууз зарах газрын зөвшөөрөл өгөх гэж пижигнээд байдаг, тэрнийг нь идсэн хүн бие засдаг гэдгийг огт бодохгүй юмаа. Ядаж хлорамины уусмал цацах ч ухаангүй. Тэгсэн мөртлөө мээр Мөнхбаяр халдварт өвчин гараад байна гэж дүвчигнээд, Хүүхдийн баярын “хулгайч” болсоноо мартчихаж. Энэ заваан “ОО”-оос халдварт байтугай гоц халдварт өвчин гарахыг ч үгүйсгэх арга алга. Тэр хүүхдийн баярыг хориглодог нь сайндаа ч биш, хүүхдүүдийг өвчнөөс сэргийлсэндээ ч биш, харин ч их том улстөр юм билээ. Нялх үрээ дагуулсан эцэг эхчүүд хүүхдийн ПАРКАА тэр авилгачдаас нэхнэ гэдгийг мэдсэн учир тэд тэгсэн байх гэж хар буугаад л байгаа юм даа. За тэр ч яахав нөгөө 00 дотроо хир удаан амьсгалаа түгжих дасгал хийх завсраа морь харчихаад, хүйтэн усаар нь гараа хальт угаасан болоод хурдхан шиг гарч эрүүл агаар амьсгалав. Одоо Хүй долоон худаг явж, жинхэнэ морь харна. Тэнд ямар “00” байгаа бол?
2009/07/12
Ален Арман “Наадмын комисс дээр хэлсэн үг” /фельетон/
- Нөхдөө наадмын тухай хэлэх хэдэн үг байна.
Нэгд: Наадам дөхлөө. Манай Эрийн гурван наадам нэр эртнээс улбаатай ч орчин үетэйгээ хөл нийлүүлж өөрчлөхгүй бол болохгүй нь. Энэ нэр манай ЗГ, НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөртэй хамтран хэрэгжүүлж буй "Жендерийн тэгш бус байдлын өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, эмэгтэйчүүдэд оруулах хөрөнгө оруулалтаар дамжуулан хямралаас гарах тогтвортой арга замыг бүсчилэн хөгжүүлэх нь" төслийн үйл ажиллагаатай зарчмын хувьд зөрчилдөж байна. Тэгэхээр энэ жилээс эхлэн Эрийн 3-н наадам гэлгүй Жендерийн тэгш наадам гэж нэрлэх санал оруулж байна. Эсвэл Иргэний 3-н наадам гэвэл бүр догь сонсогдож байгаа биз. Нөгөө иргэний нийгмийнхэн ч тайвширна даг.
Хоёрт: Манай үндэсний бөх бол 8-80 настнууд бүгд барилдаж болдог хамгийн шударга нээлттэй хатуу өрсөлдөөнтэй тэмцээн билээ. Гэхдээ энэ тэмцээний сайхан нэр хүндийг сүүлийн үеийн залуу бөхчүүд маш их унагаж байна. Учир нь тэд гадны хиймэл уураг, булчинтай мэт харагдуулдаг силиконон хөх шиг материал биендээ шахуулсан байдаг учир Баянмөнх, Мөнхбат, Цэрэнтогтох, Балжинням гэх мэт цагтаа шуугиулж явсан ч одоо арайхийн хөл дээрээ тогтож байгаа өвгөчүүл ганц татахад л тэрий хадан унаад байна. Тийм болохоор нэг бол тэр залуу бөхчүүдийн допингийн шинжилгээтэй хамт силиконон булчин шахуулсан эсэхийг нь шалгах, нөгөө бол ахмад бөхчүүдийг ятгаж тэр залуучуудтай золгонгуутаа унаад өгч бай гэж үүрэгдэх нь зөв.
Гурав: Сур харвааны талаар нэг үг байна. Одоогоос 3 жилийн өмнө Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн наадмын нээлтэн дээр урилгаар ирсэн гадны нэг том төлөөлөгч /би улс орны дипломат ёсыг бодож энэ удаа нэрлэхээс татгалзав./ надаас сур харвалтан дээр ингэж асуулаа.
- Чингис хааны үед дайснууд чинь дандаа окопонд байсан юм уу?
- Яасан?
- Тэр та нарын харваад байгаа бай чинь окопонд нуугдсан цэргийн толгой шиг л юм.
Та бүхэн энэ ярианаас чухам юу хэлэх гээд байгааг минь анзаарсан байхаа. Энэ байг жоохон дээшлүүлж өлгөөд морьтой биш юмаа гэхэд ядаж явган цэргийн хэмжээнд хүргэх арга байхгүй юу нөхдөө. За бас нэг Японоос ирсэн нүдний хараа маш их муу бараг – 20 зүүдэг нөхөр ингэж асууж байна.
- Танайхан ч аргагүй л зэрлэг нүүдэлчин хэвээрээ юмаа. Амьд байтай. Тэр хүмүүс оногдвол хэд, оногдохгүй бол хэдэн доллар авдаг вэ?
- Юу? Хэн?
- Яагаав тэр хоёр хэсэг бөөнөөрөө зогссон оногдох ёстой, бас онохгүй болохоор нь оносонгүй ээ гэж орилоод байгаа хүмүүс...Танай энэ харваачид чинь дан сохор хүмүүс байдаг юм уу хаашаа юм? Бараг сохор надаас долоон дор юм. Би ч шил зүүлгүй сум тоолно доо.
За тэгэхээр тэр уухайчдын өмнүүр тусгай сум нэвтэрдэггүй шилэн хаалт тавих мөнгө наадмын төсөвт суугаагүй юмаа гэхэд ядаж мотоцикльчдоос каска малгай ч юм уу, хоккейн холбооноос хувцас хэрэглэл түр авчирч өмсгөх хэрэгтэй байна. Юмыг яаж мэдэх вэ? Манайд ямар зун хоккей тоглох биш. Хувцасаа амбаар саванд далд хийчихээд олоход хэцүү байж магад. Тэгэхээр ер нь Замын цагдаагийнхан уухайчдын тоогоор каска малгай олж ирсэн нь зөв байх.
Дөрөвт: Энэ жилээс эхлэн хурдан морины бүх насны уралдааны хажуугаар автомашины бартаат замын улсын уралдааныг зэрэг явуулахаар боллоо. Тэгтэй тэргүй машинаар дагахыг хориглоод хориглоод нэмэргүй байгаа учир нэг сумаар хоёр туулай буудаж, хурдан морины нас тус бүртэй зэрэг уралдах машиныг мотороор нь ялгаж машины уралдааныг явуулсан нь зүйтэй. Жишээ нь даагатай 1000 хүртэлх мотортой жижиг тэрэгнүүд гэх мэтээр. Нас ахих тусам мотор нь томрох юм. Тэгээд ч гадна дотны морь үзэх сонирхолгүй зочид машины лав үзэх биз...гэхдээ машин морь хоёрыг барианд яаж оруулах вэ? Зэрэг ороод ирвэл яах вэ гэх мэт аар саар асуудлыг хурдан морь, автомашины уралдааны хамтарсан комисс одоо хуралдаад шийдчих...
2009/07/10
Нэгд: Наадам дөхлөө. Манай Эрийн гурван наадам нэр эртнээс улбаатай ч орчин үетэйгээ хөл нийлүүлж өөрчлөхгүй бол болохгүй нь. Энэ нэр манай ЗГ, НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөртэй хамтран хэрэгжүүлж буй "Жендерийн тэгш бус байдлын өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх, эмэгтэйчүүдэд оруулах хөрөнгө оруулалтаар дамжуулан хямралаас гарах тогтвортой арга замыг бүсчилэн хөгжүүлэх нь" төслийн үйл ажиллагаатай зарчмын хувьд зөрчилдөж байна. Тэгэхээр энэ жилээс эхлэн Эрийн 3-н наадам гэлгүй Жендерийн тэгш наадам гэж нэрлэх санал оруулж байна. Эсвэл Иргэний 3-н наадам гэвэл бүр догь сонсогдож байгаа биз. Нөгөө иргэний нийгмийнхэн ч тайвширна даг.
Хоёрт: Манай үндэсний бөх бол 8-80 настнууд бүгд барилдаж болдог хамгийн шударга нээлттэй хатуу өрсөлдөөнтэй тэмцээн билээ. Гэхдээ энэ тэмцээний сайхан нэр хүндийг сүүлийн үеийн залуу бөхчүүд маш их унагаж байна. Учир нь тэд гадны хиймэл уураг, булчинтай мэт харагдуулдаг силиконон хөх шиг материал биендээ шахуулсан байдаг учир Баянмөнх, Мөнхбат, Цэрэнтогтох, Балжинням гэх мэт цагтаа шуугиулж явсан ч одоо арайхийн хөл дээрээ тогтож байгаа өвгөчүүл ганц татахад л тэрий хадан унаад байна. Тийм болохоор нэг бол тэр залуу бөхчүүдийн допингийн шинжилгээтэй хамт силиконон булчин шахуулсан эсэхийг нь шалгах, нөгөө бол ахмад бөхчүүдийг ятгаж тэр залуучуудтай золгонгуутаа унаад өгч бай гэж үүрэгдэх нь зөв.
Гурав: Сур харвааны талаар нэг үг байна. Одоогоос 3 жилийн өмнө Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн наадмын нээлтэн дээр урилгаар ирсэн гадны нэг том төлөөлөгч /би улс орны дипломат ёсыг бодож энэ удаа нэрлэхээс татгалзав./ надаас сур харвалтан дээр ингэж асуулаа.
- Чингис хааны үед дайснууд чинь дандаа окопонд байсан юм уу?
- Яасан?
- Тэр та нарын харваад байгаа бай чинь окопонд нуугдсан цэргийн толгой шиг л юм.
Та бүхэн энэ ярианаас чухам юу хэлэх гээд байгааг минь анзаарсан байхаа. Энэ байг жоохон дээшлүүлж өлгөөд морьтой биш юмаа гэхэд ядаж явган цэргийн хэмжээнд хүргэх арга байхгүй юу нөхдөө. За бас нэг Японоос ирсэн нүдний хараа маш их муу бараг – 20 зүүдэг нөхөр ингэж асууж байна.
- Танайхан ч аргагүй л зэрлэг нүүдэлчин хэвээрээ юмаа. Амьд байтай. Тэр хүмүүс оногдвол хэд, оногдохгүй бол хэдэн доллар авдаг вэ?
- Юу? Хэн?
- Яагаав тэр хоёр хэсэг бөөнөөрөө зогссон оногдох ёстой, бас онохгүй болохоор нь оносонгүй ээ гэж орилоод байгаа хүмүүс...Танай энэ харваачид чинь дан сохор хүмүүс байдаг юм уу хаашаа юм? Бараг сохор надаас долоон дор юм. Би ч шил зүүлгүй сум тоолно доо.
За тэгэхээр тэр уухайчдын өмнүүр тусгай сум нэвтэрдэггүй шилэн хаалт тавих мөнгө наадмын төсөвт суугаагүй юмаа гэхэд ядаж мотоцикльчдоос каска малгай ч юм уу, хоккейн холбооноос хувцас хэрэглэл түр авчирч өмсгөх хэрэгтэй байна. Юмыг яаж мэдэх вэ? Манайд ямар зун хоккей тоглох биш. Хувцасаа амбаар саванд далд хийчихээд олоход хэцүү байж магад. Тэгэхээр ер нь Замын цагдаагийнхан уухайчдын тоогоор каска малгай олж ирсэн нь зөв байх.
Дөрөвт: Энэ жилээс эхлэн хурдан морины бүх насны уралдааны хажуугаар автомашины бартаат замын улсын уралдааныг зэрэг явуулахаар боллоо. Тэгтэй тэргүй машинаар дагахыг хориглоод хориглоод нэмэргүй байгаа учир нэг сумаар хоёр туулай буудаж, хурдан морины нас тус бүртэй зэрэг уралдах машиныг мотороор нь ялгаж машины уралдааныг явуулсан нь зүйтэй. Жишээ нь даагатай 1000 хүртэлх мотортой жижиг тэрэгнүүд гэх мэтээр. Нас ахих тусам мотор нь томрох юм. Тэгээд ч гадна дотны морь үзэх сонирхолгүй зочид машины лав үзэх биз...гэхдээ машин морь хоёрыг барианд яаж оруулах вэ? Зэрэг ороод ирвэл яах вэ гэх мэт аар саар асуудлыг хурдан морь, автомашины уралдааны хамтарсан комисс одоо хуралдаад шийдчих...
2009/07/10
Friday, June 5, 2009
Миний шүлгүүдээс
“Áè íàâ÷…”
Íàõèàãààí äýëãýæ ÿäàí áàéõàä ìèíü
ªò òººë¿¿ð áèåíýýñ ìèíü çóëãààæ, õîäîîäîîí áàÿðëóóëæ
Áàñ ÷ ãýæ ÿëãàäñààðààí áîðäîæ…
Íàð òîñîæ äýëãýðõýä ìèíü
ª÷¿¿õýí øàâüæ õîðõîé áèåíä ìèíü øèãäýæ, ¿¿ðýýí çàñàæ
Áàñ ÷ ãýæ áóñäààñ õàðàìëàæ…
Íàìàð ºðººëèéã áàéòóãàé ººðèé㺺í ÷ äààëã¿é õèéñýõýä ìèíü
Òýä íàäààñ çóãàòàæ, õîëòñîí çàâñàð íóóãäàæ
Õîéòîí õàâðûã õ¿ëýýíý.
2004/02/26
“Õàíü ìèíü, ÷è ìèíü áàéãààñàé”
Á¿äýð÷ óíàõàä ìèíü òîñîîä àâäàã
Áóðõíû ãàð ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
Áîäîë ìèíü ñàìóóð÷ çýðýãëýýíä õóóðòàõàä
Á¿ãýýõýí çàì çààõ îä ÷è ìèíü áàéãààñàé
¯íýíã õàéæ ¿ãýýí áàðàõàä ìèíü
¯¿ëýí îðîîñîí äèâààæèí ÷è ìèíü áàéãààñàé
Çîâëîíä ñºõðºõºä ò¿øýýä ºíäèéëãºäºã
Çàÿàõ æàðãàë ÷è ìèíü áàéãààñàé
Àìòòàíä áÿëóóðõàä àëãàäààä àâäàã
Àëòàí ñóðãààëü ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
Óéëæ ãóíèõàä ìýëìýðýýä èðäýã
Óÿõàí ñýòãýë ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
Í¿ãýë ¿éëäýõýä ìèíü í¿äýý àíèäàã
Íèã¿¿ëñýíã¿é óó÷ëàë ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
¯¿ðýýí çàñàõàä ìèíü ìº÷èð íýìäýã
¯¿ðýã íýãýí àìü ÷è ìèíü áàéãààñàé
׺òãºð èðýõýä òîãîî áàëáàäàã
×àäàë íýìñýí èòãýë ÷è ìèíü áàéãààñàé
Áóðóó ç¿ãèéí ñàëõè ñýâýëçýõýä õàÿàãàà äàðäàã
Áóñàä õ¿í õîíîãëîõ çàéã¿é ãýð ÷è ìèíü áàéãààñàé
Îìãîëòîæ õàòñàí ÷ áîðîî õ¿ñýýã¿é
Îíãîí áàðäàì òàë ÷è ìèíü áàéãààñàé
¯ð ñî¸îëõîä òîðäîîä óðãóóëäàã
¯íäýñ òàñàðäàãã¿é áàéãàëü ÷è ìèíü áàéãààñàé
Áóðõäàà àëäàõàä òýäíèéã ìèíü îðëîõ
Á¿õ àìüäðàëûí ìèíü áóðõàí ÷è ìèíü áàéãààñàé
Õîðâîîã îðõèõîä õàæóóä ìèíü áàéõ
Õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí õ¿í Õàíü ìèíü, ÷è ìèíü áàéãààñàé.
2006/01/14
Íàõèàãààí äýëãýæ ÿäàí áàéõàä ìèíü
ªò òººë¿¿ð áèåíýýñ ìèíü çóëãààæ, õîäîîäîîí áàÿðëóóëæ
Áàñ ÷ ãýæ ÿëãàäñààðààí áîðäîæ…
Íàð òîñîæ äýëãýðõýä ìèíü
ª÷¿¿õýí øàâüæ õîðõîé áèåíä ìèíü øèãäýæ, ¿¿ðýýí çàñàæ
Áàñ ÷ ãýæ áóñäààñ õàðàìëàæ…
Íàìàð ºðººëèéã áàéòóãàé ººðèé㺺í ÷ äààëã¿é õèéñýõýä ìèíü
Òýä íàäààñ çóãàòàæ, õîëòñîí çàâñàð íóóãäàæ
Õîéòîí õàâðûã õ¿ëýýíý.
2004/02/26
“Õàíü ìèíü, ÷è ìèíü áàéãààñàé”
Á¿äýð÷ óíàõàä ìèíü òîñîîä àâäàã
Áóðõíû ãàð ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
Áîäîë ìèíü ñàìóóð÷ çýðýãëýýíä õóóðòàõàä
Á¿ãýýõýí çàì çààõ îä ÷è ìèíü áàéãààñàé
¯íýíã õàéæ ¿ãýýí áàðàõàä ìèíü
¯¿ëýí îðîîñîí äèâààæèí ÷è ìèíü áàéãààñàé
Çîâëîíä ñºõðºõºä ò¿øýýä ºíäèéëãºäºã
Çàÿàõ æàðãàë ÷è ìèíü áàéãààñàé
Àìòòàíä áÿëóóðõàä àëãàäààä àâäàã
Àëòàí ñóðãààëü ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
Óéëæ ãóíèõàä ìýëìýðýýä èðäýã
Óÿõàí ñýòãýë ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
Í¿ãýë ¿éëäýõýä ìèíü í¿äýý àíèäàã
Íèã¿¿ëñýíã¿é óó÷ëàë ÷èíèéõ ë áàéãààñàé
¯¿ðýýí çàñàõàä ìèíü ìº÷èð íýìäýã
¯¿ðýã íýãýí àìü ÷è ìèíü áàéãààñàé
׺òãºð èðýõýä òîãîî áàëáàäàã
×àäàë íýìñýí èòãýë ÷è ìèíü áàéãààñàé
Áóðóó ç¿ãèéí ñàëõè ñýâýëçýõýä õàÿàãàà äàðäàã
Áóñàä õ¿í õîíîãëîõ çàéã¿é ãýð ÷è ìèíü áàéãààñàé
Îìãîëòîæ õàòñàí ÷ áîðîî õ¿ñýýã¿é
Îíãîí áàðäàì òàë ÷è ìèíü áàéãààñàé
¯ð ñî¸îëõîä òîðäîîä óðãóóëäàã
¯íäýñ òàñàðäàãã¿é áàéãàëü ÷è ìèíü áàéãààñàé
Áóðõäàà àëäàõàä òýäíèéã ìèíü îðëîõ
Á¿õ àìüäðàëûí ìèíü áóðõàí ÷è ìèíü áàéãààñàé
Õîðâîîã îðõèõîä õàæóóä ìèíü áàéõ
Õàìãèéí ñ¿¿ë÷èéí õ¿í Õàíü ìèíü, ÷è ìèíü áàéãààñàé.
2006/01/14
Tuesday, April 28, 2009
Эссэ уншиж алжаалаа тайлна уу?
Ален Арман “Улаанбаатар хотын тулгамдсан асуудал”
/эссэ/
Суурин соёл иргэншил, нүүдлийн соёл иргэншлээс ялгагдах гол онцлог нь хувь хүн, айл өрх зөвхөн амиа аргацаах аж ахуй эрхлэн амьдрах бус бусадтай, хөршүүдтэйгээ хамтран, нийтийн өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэж, өөрт чухал шаардлагагүй ч бусдад хэрэг болох зүйлийг хийж бүтээж, түүгээрээ амьдрах эх үүсвэрээ болгодогт болов уу гэж би боддог. Өөрөөр хэлвэл хамтын аж ахуй эрхэлж, нэг нь нөгөөгөө нөхөх зарчмаар амьдрал үргэлжилдэг.
Монголчуудын хувьд Их Юань гүрний нийслэлийг Бээжинд шилжүүлсэн 100 гаруй жил төрийн удирдах хаад ноёд, тэдний шууд хараат албатууд л “хотжисон” хэв маягт ууссан төдийхөн, таван өнгийн амттан оргилон гардаг усан оргилууртай хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн Хархорин нийслэл /улмаар Эрдэнэзуу хийд гэх/ цаашлаад Гэлүгваагийн урсгалын нөлөөгөөр улс орны өнцөг булан бүрд цэцэглэн баригдсан сүм хийд зэргээр л манайхны хот гэсэн ойлголтыг тоймлон багцалвал түүхийн өмнө буруудах вий хэмээн эмээнэ. Тийм ч учраас өнөөг хүртэл хөгшчүүл “Хот хүрээ” гэж тодотгон нэрлэх нь чухам тэрхүү ойлголт ухамсарт нь шингэснийх буй заа.
Өдгөөгийн Улаанбаатар анх 1639 онд мөн л Бурханы шашны томоохон төв болж байгуулагдсан бөгөөд 1924 оны 10 дугаар сарын 29-ний өдрийн Засгийн Газрын 14 –р хуралдаанаар Улаанбаатар хот хэмээн хувьсгалын улаан өнгийг эрхэмлэсэн баатрын нэрийг зүүтлээ Орд-Өргөө /Занабазарт зориулсан/, Их Хүрээ /1640-1778/, Нийслэл хүрээ /1911-1924/ хэмээн он цагийн аясаар /Наймаа хот, Амгаланбаатар гэх мэт албан бус нэрсийг үл оруулав/ нэрлэгдэж иржээ. Энд бас нэг сонирхолтой баримт байгаа нь Их хүрээ 1778 онд одоогийн Улаанбаатар хотын төв хэсэг байгаа Туул, Сэлбэ, Дунд голын хөндийд төвхнөтлөө 1640-1855 оны хооронд нийтдээ 28 удаа нүүж байсан гэдэг эрдэмтэдийн судалгаа байдаг. Мөн түүнчлэн Монголын Нууц Товчоонд дурьдсанаар, хаад ноёд өөрийн эзэмшлийн бүс нутаг дотроо цаг улирал, дайн тулааны нөлөөгөөр нааш цааш нүүдэллэн байсан нь харагддаг.
Эндээс манай монголчуудын хувьд хот, тэр дундаа улсын нийслэл гэдэг ойлголт мөн л нүүдлийн соёл иргэншлийн салшгүй хэсэг болсон амьдрах хэв маяг, малаа маллах бэлчээр ус, цагийн байдал /өвөл зун, гадна дотны дайсан/ зэргээс гадна хаад ноёдын тухайн цагт байршиж буй газар гэсэн утгатай байсан болов уу гэж дүгнэж болохоор байна.
Одоогийн Улаанбаатарт тулгамдаад буй асуудлыг тодорхойлохын тулд дараахь 3-н хүчин зүйлийг дурьдвал зүйтэй болов уу.
- Туул голын хойд хөвөөнд, Сэлбэ, Дунд голын сав газарт, 4 талаараа Сонгино, Баянзүрх, Богд Хан уул, Чингэлтэй хайрханаар хүрээлэгдэж, далайн түвшнээс 1310 м өндөрт оршдог.
- 2008 онд 1 сая иргэнтэй болсон баяраа тэмдэглэсэн. Жилд хөдөө орон нутгаас 30 гаруй мянган хүн шилжин суурьшдаг. Нийт хүн амын 70 хувь нь гэр хороололд амьдардаг.
- Хот төлөвлөлтийг 1954 онд анх 20 жилийн хугацаатай төлөвлөсөн. 1990 оны ардчилсан хувьсгалаар чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн. “Би л болж байвал” гэх нүүдэлчин сэтгэхүй оршсоор...гэсэн 3 хэсэгт авч үзье.
Нэг. Нийслэл хот маань өөрөө газар орны тогтоцын хувьд, одоо нүүрлээд буй олон асуудлыг шийдвэрлэх боломжгүй “хонхорт” оршдог. Дэлхийн улс орны томоохон хотуудыг байгуулсан газар орны байдлыг ажиглахад, ихэвчлэн задгай, тэлэх боломжтой, томоохон хэд хэдэн гол мөрний огтлолцол дээр, цаашлаад нуур, тэнгисийн эрэг хөвөөг “бараадсан” харагддаг. Энэ нь өөрөө ундны усны эх үүсвэрийн шавхагдашгүй нөөцөөс гадна тээвэр, газар тариалан, үйлдвэрлэл хөгжих боломжийг нээдэг. Гавъяат сэтгүүлч Ч. Жамьян саяхны “Өдрийн сонин”-д 1990 оноос өмнө Улаанбаатар хотын эргэн тойрон 80 гаруй булаг шанд байсан ч өнөөдөр 10 хүрэхгүй шахам үлджээ хэмээн их л харуусангуй бичсэн. Булаг шанд байтугай Дунд гол аль дээр “нүд аниад”, оронд нь орон сууцны хороолол босгох “жинхэнэ эх оронч” санаачлага өрнөж, Сэлбэ гол хотын хойд хэсгийн уулсын суга жалгаас хавар цагт л урсан ирдэг шар усыг хашигч ч юм уу, зуны цагт машин болон хувцас угаах “хамгийн том ванн”-ны үүрэг гүйцэтгэх болсоор, Туул голын цэвэр усанд арьс ширний үйлдвэрийн хорт бодис цутгагдаж, эрэг дээрх 10 хүрэхгүй гүний худагын хашаанд нь тулгаад гольфийн талбай, тархи нь хоосон чинээлэг нэгний оромжийг босгосоор байгаа энэ үед хүн амаа эрүүл байлгахын тулд шийдвэртэй арга хэмжээ авах цаг нэгэнт болжээ. Бидэнд уух ч ус, ургамал модоо ч услах ч ус хэрэгтэй байна. Энэ уснаас л болж, энэ “хонхор” газар өвлийн цагт хамаг утаа униар хоргоддог, цааш байшин барилга барих талбайн нөөцгүй болсон гэх мэт олон зовлон өсөн нэмэгдэж, хотод асуудал болсоор байна гэхэд буруудахгүй болов уу. Энэ талаар дараа дурьдах учир ингэсгээд орхиё.
Хоёр. 2008 онд нийслэл сая дахь иргэнээ хүлээн авлаа гэж хэд хэдэн хүүхдийг хооронд нь хэн нь азтай иргэн болохыг нь шалгаруулах шахам сүр дуулиантай, бас байрны түлхүүртэй томоохон шоу болсон. Гэтэл нийслэлийн хэмжээнд 3-хан амаржих газартай. Жил бүр албан ёсны шилжүүлэгтэй 30000 гаруй хүн шилжин суурьшиж байна. Монгол улсын иргэн оршин суух газраа өөрөө сонгох эрхтэй ч дийлэнхи нь хэдэн малаа зарж, хямдхан төмрийн сэг аваад, түүгээрээ халтуур хийнэ. Түгжрэлд энэ халтуур хийж ашиг олсоныхоо татварыг төлөх нь байтугай, төмрийн сэгээ ч хүн шиг угаачих сэхээгүй нөхдүүдийн оруулж буй “хөрөнгө оруулалт”, хөдөө орон нутгыг хүний амьдран байж болох газар болгох гэж оруулж буй хотын хүмүүсийн татварын мөнгөөр хийгдэж буй хөрөнгө оруулалт хоёр яг тэнцэнэ. Бас дээр нь тэдний дийлэнхи нь төрж өссөн, ачаад ирсэн гэртээ амьдарна. Зарим нь дугуй тоосго шатааж, нөгөө нь гудамны ам таглаж бууна. Харин гуравдахь нь “хүн тавьдаг газар” хэнэг ч үгүй хашаа хатгана. Хүүхдүүд нь гуч дөчөөрөө гурав дөрвөн ээлжээр хичээллэнэ. Ханиад томуу хэн хэндээ халдаах нь юу ч биш. Би дуртай газраа амьдрах эрхтэй гэнэ. Бас улс орон даяар 40000 орон сууц хөтөлбөр хэрэгжих гэж 3 жил дуншсаар байх хооронд нэг жилд л 30000-50000 /албан, албан бусаар/ хүн нийслэлийг зорьсоор, харин гэр хороололд амьдарч буй өрх, нийт өрхийн 70 хувийг эзэлсэн хэвээр байдаг. Нийслэлийн цахилгаан дулааны 4 станц, 160 гаруй уурын зуух, 200000 гаруй автомашин, бас гэр хороололд амьдарч буй дээрх айл өрхүүд, жилийн талд нь утаагаар утаж, та биднийг чимээгүй үхэл рүү түлхсээр байна. Амьд нь үхсэнийгээ хүндлэх ч сэхээгүй энэ цаг үед алсыг харсан, аль алинд нь эв донж, эрх ашгийг нь харгалзсан, зөв мэргэн шийдвэр гаргах цаг нэгэнт болжээ. Тэрнээс бус сайхан хөтөлбөр зарлаж, тэртэй тэргүй уугих утааг мянган удаа барууны үнэтэй аппаратаар хэмжээд, хүний эрхийг түмэнтээ тунхаглаад, эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхгүй. Нэг хүний эрх нөгөө хүний эрхээр хязгаарлагдаж байдаг гэдэгсэн. Бас дарга нар ч гэсэн уушигтай байдаг байлгүй дээ, уг нь бидэнтэй адилхан. Үгүй юм болов уу?
Гурав. Манай улс хот төлөвлөлтийг 1954 онд анх 20 жилийн хугацаатай төлөвлөсөн түүхтэй юм байна. Хамгийн сүүлд өнгөрсөн онд хийсэн. Харин энэ хооронд хот төлөвлөлт хэд хэдэн онд хийж байв гэдгийг нээлттэй, мэдээлэлжиж буй хотын цахим хуудаснуудаас хайгаад, онгичоод олсонгүй. Осолгүй л “Монгол Улсын Нийслэлийн Засаг даргын Захирамжаар Улаанбаатар хотын “Зураг төсөл” компанийг 1998 оны 1 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн, “Хот байгуулалтын хүрээлэн” болгон өөрчлөн зохион байгуулсан.
Нийслэлийн Засаг даргын 2000 оны 12 сарын 21-ны 456 тоот захирамжаар Хот төлөвлөлт, Эрдэм шинжилгээ зураг төслийн хүрээлэн нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Монгол улсын Засгийн газрын 2004 оны 182 тоот тогтоол, Нийслэлийн Засаг дарын 2004 оны 370 дугаар захирамжийн дагуу тус хүрээлэнгийн бүтэц зохион байгуулалт өөрчлөгдөж үйл ажиллагааны хувьд өргөжин мэдээлэл технологийн төвтэй болон ажиллаж байна.” Гэсэн энэ мэдээллийг “шүүрдэв”. Бас цаашлаад баахан байгууллагынхаа бүтэц, схем, хэн нь ямар хэлтэс, секторын дарга болохоо зарлаж, өрөөнийхөө утасны дугаартай тавьжээ.
Тэр гоё мундагыг нь гайхаад байсан, 2008 онд баталсан гэх “Хот төлөвлөлт”-өөс нь ганц ч үг үсэг алга. Тэгэхээр тэрнээс өмнөхийг нь хайгаад ч нэмэргүй нь ойлгомжтой. Магадгүй маргааш хэн нэг нь, хаа нэг газар хороолол босгох, иргэнлиг санал гаргаж магадгүй учраас хаа хамаагүй, яг таг төлөвлөж болохгүй, бас хаа хамаагүй хүнд харуулж болохгүй байх л даа. Ямар азаар М. Энхболдын үед санаачилсан, Солонгосчуудтай нийлээд Сүхбаатарын талбайн урд хэсгээс Ленин клуб хүртэл газар доогуурхи нүхэн гарц- Үйлчилгээ амралтын байгууламж босгох ажил одоо хүртэл эхлэхгүй байгаа юм бол. Эсвэл Т.Билэгт, Б. Мөнхбаяр хоёр өөрсдийнхөөрөө нөгөө талаас нь Төв шуудангаас Гадаад харилцааны яам хүртэл барих гээ юм болов уу. Уг нь дэлхийн аль ч улсад Төрийн ордных нь өмнө газар доорхи зах байдаг гэж сонсогдоогүй юм. Магадгүй манай хот төлөвлөлтийн үнэн төрхийг ийм өчүүхэн зүйлсээс олж харах боломжтой билээ.
Бидэнд 1990 оны ардчилсан хувьсгал маш их зүйл өгсөн. Үндсэн хуулиндаа хувийн өмчтэй байж болохыг баталгаажуулсан. Наймаа хийж баяжиж болохыг зөвшөөрлөө, орон сууц, малыг нь хувьчилж, газрыг нь өмчлүүллээ, хэн хаанаа яаж амьдрах нь дурын хэрэг боллоо. Харамсалтай нь чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт аймаар үгтэй бичигдээгүй хуулиуд үйлчилдэг нь “Бүх зүйлийг зах зээл өөрөө зохицуулна”, “Ухаантай юм бол мөнгө чинь хаана байна”, “Хэн хүчтэй нь амьдарна” “Мөнгө бүхнийг дийлнэ” гэх зэрэг афоризмууд юм.
Энэ бүхэн дээр хүн эхээс төрөхдөө л мээмнээсээ зуурч аваад, сүү гарахгүй бол орилж чарладаг, аманд нь ямар нэг шингэн /гэхдээ амттай/ орж байж л тайвширдаг, тэр зөн совин буюу ээж нь яагаад сүүгүй байгааг /өвдсөн ч юм уу, хоол муутай байгаа ч юм уу, мөнгөгүй ч юм уу/ ойлгох ухаарах сөхөөгүй, нялх нойтон хүүхдийн “Би л болж байвал...бусад нь хамаагүй” гэх нүүдэлчин сэтгэхүй ардчиллын буянд цатгалдаж яваа Нийслэлчүүдийн /урьд хойно хэзээ нүүж ирсэн нь хамаагүй, чухам одоо Улаанбаатар хотод хаягийн бүртгэлтэй суугаа/ тархи толгойнд 20-н жил хаяг шошго нь арай сайжирсан шигээ оршсоор байгаад л өнөө бидний хэлэлцэн буй Нийслэлийн тулгамдсан асуудлууд урган дэлбээлсээр байгаа юм.
Зарлиг биелүүлэхгүй бол толгойг нь авдаг байсан цагт бус, Толгойтой нь ярихгүй бол зарлиг үйлчилдэггүй цаг үед амьдарч байгаа учир, суурин соёл иргэншил өөрөө хамтын шийдэл, хамтын хүчин чармайлтанд оршидог учир, эх нь булингартай бол адаг нь ч булингартай байдаг тул, бид хүн гэдгээ ойлгож, хүн шиг амьдрах ёстойгоо санах цаг болжээ. Тэрнээс бус хэн хэзээ хотод ирж, хаана юу хийж, юугаа яаж идэн амьдарч байгаадаа учир нь бус биз ээ.
2008/04/23 Улаанбаатар
/эссэ/
Суурин соёл иргэншил, нүүдлийн соёл иргэншлээс ялгагдах гол онцлог нь хувь хүн, айл өрх зөвхөн амиа аргацаах аж ахуй эрхлэн амьдрах бус бусадтай, хөршүүдтэйгээ хамтран, нийтийн өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэж, өөрт чухал шаардлагагүй ч бусдад хэрэг болох зүйлийг хийж бүтээж, түүгээрээ амьдрах эх үүсвэрээ болгодогт болов уу гэж би боддог. Өөрөөр хэлвэл хамтын аж ахуй эрхэлж, нэг нь нөгөөгөө нөхөх зарчмаар амьдрал үргэлжилдэг.
Монголчуудын хувьд Их Юань гүрний нийслэлийг Бээжинд шилжүүлсэн 100 гаруй жил төрийн удирдах хаад ноёд, тэдний шууд хараат албатууд л “хотжисон” хэв маягт ууссан төдийхөн, таван өнгийн амттан оргилон гардаг усан оргилууртай хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн Хархорин нийслэл /улмаар Эрдэнэзуу хийд гэх/ цаашлаад Гэлүгваагийн урсгалын нөлөөгөөр улс орны өнцөг булан бүрд цэцэглэн баригдсан сүм хийд зэргээр л манайхны хот гэсэн ойлголтыг тоймлон багцалвал түүхийн өмнө буруудах вий хэмээн эмээнэ. Тийм ч учраас өнөөг хүртэл хөгшчүүл “Хот хүрээ” гэж тодотгон нэрлэх нь чухам тэрхүү ойлголт ухамсарт нь шингэснийх буй заа.
Өдгөөгийн Улаанбаатар анх 1639 онд мөн л Бурханы шашны томоохон төв болж байгуулагдсан бөгөөд 1924 оны 10 дугаар сарын 29-ний өдрийн Засгийн Газрын 14 –р хуралдаанаар Улаанбаатар хот хэмээн хувьсгалын улаан өнгийг эрхэмлэсэн баатрын нэрийг зүүтлээ Орд-Өргөө /Занабазарт зориулсан/, Их Хүрээ /1640-1778/, Нийслэл хүрээ /1911-1924/ хэмээн он цагийн аясаар /Наймаа хот, Амгаланбаатар гэх мэт албан бус нэрсийг үл оруулав/ нэрлэгдэж иржээ. Энд бас нэг сонирхолтой баримт байгаа нь Их хүрээ 1778 онд одоогийн Улаанбаатар хотын төв хэсэг байгаа Туул, Сэлбэ, Дунд голын хөндийд төвхнөтлөө 1640-1855 оны хооронд нийтдээ 28 удаа нүүж байсан гэдэг эрдэмтэдийн судалгаа байдаг. Мөн түүнчлэн Монголын Нууц Товчоонд дурьдсанаар, хаад ноёд өөрийн эзэмшлийн бүс нутаг дотроо цаг улирал, дайн тулааны нөлөөгөөр нааш цааш нүүдэллэн байсан нь харагддаг.
Эндээс манай монголчуудын хувьд хот, тэр дундаа улсын нийслэл гэдэг ойлголт мөн л нүүдлийн соёл иргэншлийн салшгүй хэсэг болсон амьдрах хэв маяг, малаа маллах бэлчээр ус, цагийн байдал /өвөл зун, гадна дотны дайсан/ зэргээс гадна хаад ноёдын тухайн цагт байршиж буй газар гэсэн утгатай байсан болов уу гэж дүгнэж болохоор байна.
Одоогийн Улаанбаатарт тулгамдаад буй асуудлыг тодорхойлохын тулд дараахь 3-н хүчин зүйлийг дурьдвал зүйтэй болов уу.
- Туул голын хойд хөвөөнд, Сэлбэ, Дунд голын сав газарт, 4 талаараа Сонгино, Баянзүрх, Богд Хан уул, Чингэлтэй хайрханаар хүрээлэгдэж, далайн түвшнээс 1310 м өндөрт оршдог.
- 2008 онд 1 сая иргэнтэй болсон баяраа тэмдэглэсэн. Жилд хөдөө орон нутгаас 30 гаруй мянган хүн шилжин суурьшдаг. Нийт хүн амын 70 хувь нь гэр хороололд амьдардаг.
- Хот төлөвлөлтийг 1954 онд анх 20 жилийн хугацаатай төлөвлөсөн. 1990 оны ардчилсан хувьсгалаар чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн. “Би л болж байвал” гэх нүүдэлчин сэтгэхүй оршсоор...гэсэн 3 хэсэгт авч үзье.
Нэг. Нийслэл хот маань өөрөө газар орны тогтоцын хувьд, одоо нүүрлээд буй олон асуудлыг шийдвэрлэх боломжгүй “хонхорт” оршдог. Дэлхийн улс орны томоохон хотуудыг байгуулсан газар орны байдлыг ажиглахад, ихэвчлэн задгай, тэлэх боломжтой, томоохон хэд хэдэн гол мөрний огтлолцол дээр, цаашлаад нуур, тэнгисийн эрэг хөвөөг “бараадсан” харагддаг. Энэ нь өөрөө ундны усны эх үүсвэрийн шавхагдашгүй нөөцөөс гадна тээвэр, газар тариалан, үйлдвэрлэл хөгжих боломжийг нээдэг. Гавъяат сэтгүүлч Ч. Жамьян саяхны “Өдрийн сонин”-д 1990 оноос өмнө Улаанбаатар хотын эргэн тойрон 80 гаруй булаг шанд байсан ч өнөөдөр 10 хүрэхгүй шахам үлджээ хэмээн их л харуусангуй бичсэн. Булаг шанд байтугай Дунд гол аль дээр “нүд аниад”, оронд нь орон сууцны хороолол босгох “жинхэнэ эх оронч” санаачлага өрнөж, Сэлбэ гол хотын хойд хэсгийн уулсын суга жалгаас хавар цагт л урсан ирдэг шар усыг хашигч ч юм уу, зуны цагт машин болон хувцас угаах “хамгийн том ванн”-ны үүрэг гүйцэтгэх болсоор, Туул голын цэвэр усанд арьс ширний үйлдвэрийн хорт бодис цутгагдаж, эрэг дээрх 10 хүрэхгүй гүний худагын хашаанд нь тулгаад гольфийн талбай, тархи нь хоосон чинээлэг нэгний оромжийг босгосоор байгаа энэ үед хүн амаа эрүүл байлгахын тулд шийдвэртэй арга хэмжээ авах цаг нэгэнт болжээ. Бидэнд уух ч ус, ургамал модоо ч услах ч ус хэрэгтэй байна. Энэ уснаас л болж, энэ “хонхор” газар өвлийн цагт хамаг утаа униар хоргоддог, цааш байшин барилга барих талбайн нөөцгүй болсон гэх мэт олон зовлон өсөн нэмэгдэж, хотод асуудал болсоор байна гэхэд буруудахгүй болов уу. Энэ талаар дараа дурьдах учир ингэсгээд орхиё.
Хоёр. 2008 онд нийслэл сая дахь иргэнээ хүлээн авлаа гэж хэд хэдэн хүүхдийг хооронд нь хэн нь азтай иргэн болохыг нь шалгаруулах шахам сүр дуулиантай, бас байрны түлхүүртэй томоохон шоу болсон. Гэтэл нийслэлийн хэмжээнд 3-хан амаржих газартай. Жил бүр албан ёсны шилжүүлэгтэй 30000 гаруй хүн шилжин суурьшиж байна. Монгол улсын иргэн оршин суух газраа өөрөө сонгох эрхтэй ч дийлэнхи нь хэдэн малаа зарж, хямдхан төмрийн сэг аваад, түүгээрээ халтуур хийнэ. Түгжрэлд энэ халтуур хийж ашиг олсоныхоо татварыг төлөх нь байтугай, төмрийн сэгээ ч хүн шиг угаачих сэхээгүй нөхдүүдийн оруулж буй “хөрөнгө оруулалт”, хөдөө орон нутгыг хүний амьдран байж болох газар болгох гэж оруулж буй хотын хүмүүсийн татварын мөнгөөр хийгдэж буй хөрөнгө оруулалт хоёр яг тэнцэнэ. Бас дээр нь тэдний дийлэнхи нь төрж өссөн, ачаад ирсэн гэртээ амьдарна. Зарим нь дугуй тоосго шатааж, нөгөө нь гудамны ам таглаж бууна. Харин гуравдахь нь “хүн тавьдаг газар” хэнэг ч үгүй хашаа хатгана. Хүүхдүүд нь гуч дөчөөрөө гурав дөрвөн ээлжээр хичээллэнэ. Ханиад томуу хэн хэндээ халдаах нь юу ч биш. Би дуртай газраа амьдрах эрхтэй гэнэ. Бас улс орон даяар 40000 орон сууц хөтөлбөр хэрэгжих гэж 3 жил дуншсаар байх хооронд нэг жилд л 30000-50000 /албан, албан бусаар/ хүн нийслэлийг зорьсоор, харин гэр хороололд амьдарч буй өрх, нийт өрхийн 70 хувийг эзэлсэн хэвээр байдаг. Нийслэлийн цахилгаан дулааны 4 станц, 160 гаруй уурын зуух, 200000 гаруй автомашин, бас гэр хороололд амьдарч буй дээрх айл өрхүүд, жилийн талд нь утаагаар утаж, та биднийг чимээгүй үхэл рүү түлхсээр байна. Амьд нь үхсэнийгээ хүндлэх ч сэхээгүй энэ цаг үед алсыг харсан, аль алинд нь эв донж, эрх ашгийг нь харгалзсан, зөв мэргэн шийдвэр гаргах цаг нэгэнт болжээ. Тэрнээс бус сайхан хөтөлбөр зарлаж, тэртэй тэргүй уугих утааг мянган удаа барууны үнэтэй аппаратаар хэмжээд, хүний эрхийг түмэнтээ тунхаглаад, эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхгүй. Нэг хүний эрх нөгөө хүний эрхээр хязгаарлагдаж байдаг гэдэгсэн. Бас дарга нар ч гэсэн уушигтай байдаг байлгүй дээ, уг нь бидэнтэй адилхан. Үгүй юм болов уу?
Гурав. Манай улс хот төлөвлөлтийг 1954 онд анх 20 жилийн хугацаатай төлөвлөсөн түүхтэй юм байна. Хамгийн сүүлд өнгөрсөн онд хийсэн. Харин энэ хооронд хот төлөвлөлт хэд хэдэн онд хийж байв гэдгийг нээлттэй, мэдээлэлжиж буй хотын цахим хуудаснуудаас хайгаад, онгичоод олсонгүй. Осолгүй л “Монгол Улсын Нийслэлийн Засаг даргын Захирамжаар Улаанбаатар хотын “Зураг төсөл” компанийг 1998 оны 1 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн, “Хот байгуулалтын хүрээлэн” болгон өөрчлөн зохион байгуулсан.
Нийслэлийн Засаг даргын 2000 оны 12 сарын 21-ны 456 тоот захирамжаар Хот төлөвлөлт, Эрдэм шинжилгээ зураг төслийн хүрээлэн нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Монгол улсын Засгийн газрын 2004 оны 182 тоот тогтоол, Нийслэлийн Засаг дарын 2004 оны 370 дугаар захирамжийн дагуу тус хүрээлэнгийн бүтэц зохион байгуулалт өөрчлөгдөж үйл ажиллагааны хувьд өргөжин мэдээлэл технологийн төвтэй болон ажиллаж байна.” Гэсэн энэ мэдээллийг “шүүрдэв”. Бас цаашлаад баахан байгууллагынхаа бүтэц, схем, хэн нь ямар хэлтэс, секторын дарга болохоо зарлаж, өрөөнийхөө утасны дугаартай тавьжээ.
Тэр гоё мундагыг нь гайхаад байсан, 2008 онд баталсан гэх “Хот төлөвлөлт”-өөс нь ганц ч үг үсэг алга. Тэгэхээр тэрнээс өмнөхийг нь хайгаад ч нэмэргүй нь ойлгомжтой. Магадгүй маргааш хэн нэг нь, хаа нэг газар хороолол босгох, иргэнлиг санал гаргаж магадгүй учраас хаа хамаагүй, яг таг төлөвлөж болохгүй, бас хаа хамаагүй хүнд харуулж болохгүй байх л даа. Ямар азаар М. Энхболдын үед санаачилсан, Солонгосчуудтай нийлээд Сүхбаатарын талбайн урд хэсгээс Ленин клуб хүртэл газар доогуурхи нүхэн гарц- Үйлчилгээ амралтын байгууламж босгох ажил одоо хүртэл эхлэхгүй байгаа юм бол. Эсвэл Т.Билэгт, Б. Мөнхбаяр хоёр өөрсдийнхөөрөө нөгөө талаас нь Төв шуудангаас Гадаад харилцааны яам хүртэл барих гээ юм болов уу. Уг нь дэлхийн аль ч улсад Төрийн ордных нь өмнө газар доорхи зах байдаг гэж сонсогдоогүй юм. Магадгүй манай хот төлөвлөлтийн үнэн төрхийг ийм өчүүхэн зүйлсээс олж харах боломжтой билээ.
Бидэнд 1990 оны ардчилсан хувьсгал маш их зүйл өгсөн. Үндсэн хуулиндаа хувийн өмчтэй байж болохыг баталгаажуулсан. Наймаа хийж баяжиж болохыг зөвшөөрлөө, орон сууц, малыг нь хувьчилж, газрыг нь өмчлүүллээ, хэн хаанаа яаж амьдрах нь дурын хэрэг боллоо. Харамсалтай нь чөлөөт зах зээлийн эдийн засагт аймаар үгтэй бичигдээгүй хуулиуд үйлчилдэг нь “Бүх зүйлийг зах зээл өөрөө зохицуулна”, “Ухаантай юм бол мөнгө чинь хаана байна”, “Хэн хүчтэй нь амьдарна” “Мөнгө бүхнийг дийлнэ” гэх зэрэг афоризмууд юм.
Энэ бүхэн дээр хүн эхээс төрөхдөө л мээмнээсээ зуурч аваад, сүү гарахгүй бол орилж чарладаг, аманд нь ямар нэг шингэн /гэхдээ амттай/ орж байж л тайвширдаг, тэр зөн совин буюу ээж нь яагаад сүүгүй байгааг /өвдсөн ч юм уу, хоол муутай байгаа ч юм уу, мөнгөгүй ч юм уу/ ойлгох ухаарах сөхөөгүй, нялх нойтон хүүхдийн “Би л болж байвал...бусад нь хамаагүй” гэх нүүдэлчин сэтгэхүй ардчиллын буянд цатгалдаж яваа Нийслэлчүүдийн /урьд хойно хэзээ нүүж ирсэн нь хамаагүй, чухам одоо Улаанбаатар хотод хаягийн бүртгэлтэй суугаа/ тархи толгойнд 20-н жил хаяг шошго нь арай сайжирсан шигээ оршсоор байгаад л өнөө бидний хэлэлцэн буй Нийслэлийн тулгамдсан асуудлууд урган дэлбээлсээр байгаа юм.
Зарлиг биелүүлэхгүй бол толгойг нь авдаг байсан цагт бус, Толгойтой нь ярихгүй бол зарлиг үйлчилдэггүй цаг үед амьдарч байгаа учир, суурин соёл иргэншил өөрөө хамтын шийдэл, хамтын хүчин чармайлтанд оршидог учир, эх нь булингартай бол адаг нь ч булингартай байдаг тул, бид хүн гэдгээ ойлгож, хүн шиг амьдрах ёстойгоо санах цаг болжээ. Тэрнээс бус хэн хэзээ хотод ирж, хаана юу хийж, юугаа яаж идэн амьдарч байгаадаа учир нь бус биз ээ.
2008/04/23 Улаанбаатар
Tuesday, March 3, 2009
Та бүхэнд өөрийн шүлгийн дээжийг өргөн барья...
“Хүн би...бахархал”
Нарны тусах чөлөөнд цацлын дээжинд магнайдаж
Нөмгөн дээлтэй дэлхийд эхийн хэвлийд тарвалзаж
Найгал бүүвэйн аялгуунд ертөнцийг төсөөлөн анирдаж
Намайг гэсэн үнсэлтийн цор ганцхан эзэн нь байж
Хүн би...бахархал
Чөтгөр үргээсэн хонхтой, бойтогны халуун шивэр нь байж
Чөмөг нь хөрсөн эмгийнхээ элгийг нь дэвтээх илч нь болж
Чадал хүрэхгүй оргил нь үүдний элэгдсэн довжоо байж
Чамаар дутахгүй ертөнцөд чаддаг ганцхан тунирхал нь болж
Хүн би...бахархал
Эрдмийн өргөө, эмээлийн бүүргэнд наалдахдаа аавыгаа шархируулж
Эхний бөгөөд эцсийн дүнг өөрөө л зөвтгөж
Ахын цүнх хуучин бөгөөд хүндхэн санагдахад
Асуух хүнгүй гөлгөө тэвэрч чихэнд нь шивэгнэсэн
Хүн би...бахархал
Зэрвэс харсан тэр охины мэнгэ нь хүртэл над руу мишээх шиг
Зөрж өнгөрсөн замынх нь чулуу ч зөөлхөн санагдаж
Зурвас бичсэн тэр мөчид зүрх анх өвдөж
За...гэсэн үгний төлөө үхэхэд ч харамсах зүйлгүй
Хүн би...бахархал
Төрөхийн үүдэнд аргамжаатай морины зовлонг анх ойлгож
Тайвшруулж суусан ээжийнхээ тэвчээрийг ойлгох гэж оролдсон
Танил үнэртэй тэр л бойтогыг миний үр углахад
Тасалж болохгүй хүний тавиланд өөрөө номхорсон
Хүн би...бахархал
Дэргэдэх бурхдаа алдахад, дээдэх тэнгэр түшдэггүйд
Дээвэргүй юм шиг амьдралд даанчиг жаргааж чадсангүй гэж
Надад ирсэн ухаарлыг үр минь амсах тэр л цагт
Нөр их амьдралд дурсамж төдий үлдэх ч
Хүн би...бахархал
2009/03/03
Нарны тусах чөлөөнд цацлын дээжинд магнайдаж
Нөмгөн дээлтэй дэлхийд эхийн хэвлийд тарвалзаж
Найгал бүүвэйн аялгуунд ертөнцийг төсөөлөн анирдаж
Намайг гэсэн үнсэлтийн цор ганцхан эзэн нь байж
Хүн би...бахархал
Чөтгөр үргээсэн хонхтой, бойтогны халуун шивэр нь байж
Чөмөг нь хөрсөн эмгийнхээ элгийг нь дэвтээх илч нь болж
Чадал хүрэхгүй оргил нь үүдний элэгдсэн довжоо байж
Чамаар дутахгүй ертөнцөд чаддаг ганцхан тунирхал нь болж
Хүн би...бахархал
Эрдмийн өргөө, эмээлийн бүүргэнд наалдахдаа аавыгаа шархируулж
Эхний бөгөөд эцсийн дүнг өөрөө л зөвтгөж
Ахын цүнх хуучин бөгөөд хүндхэн санагдахад
Асуух хүнгүй гөлгөө тэвэрч чихэнд нь шивэгнэсэн
Хүн би...бахархал
Зэрвэс харсан тэр охины мэнгэ нь хүртэл над руу мишээх шиг
Зөрж өнгөрсөн замынх нь чулуу ч зөөлхөн санагдаж
Зурвас бичсэн тэр мөчид зүрх анх өвдөж
За...гэсэн үгний төлөө үхэхэд ч харамсах зүйлгүй
Хүн би...бахархал
Төрөхийн үүдэнд аргамжаатай морины зовлонг анх ойлгож
Тайвшруулж суусан ээжийнхээ тэвчээрийг ойлгох гэж оролдсон
Танил үнэртэй тэр л бойтогыг миний үр углахад
Тасалж болохгүй хүний тавиланд өөрөө номхорсон
Хүн би...бахархал
Дэргэдэх бурхдаа алдахад, дээдэх тэнгэр түшдэггүйд
Дээвэргүй юм шиг амьдралд даанчиг жаргааж чадсангүй гэж
Надад ирсэн ухаарлыг үр минь амсах тэр л цагт
Нөр их амьдралд дурсамж төдий үлдэх ч
Хүн би...бахархал
2009/03/03
Subscribe to:
Posts (Atom)